Vào cuối mùa khô, khoảng tháng 3 đến tháng 5, nước hồ Tà Đùng rút xuống thấp và để lộ những bãi đất rộng vốn là đáy hồ: đất đỏ nứt nẻ, cỏ non mọc lại, gốc cây cũ, có chỗ đi bộ được sang đảo. Đi dạo trên bãi lòng hồ là trải nghiệm chỉ có mùa này, nhưng phải biết đọc mặt đất: chỗ cứng thì đi được, chỗ bùn se mặt thì lún sâu, vách đất sát nước có thể sạt, và trời giông đầu mùa có thể làm nước dâng ở các nhánh hẹp.
Lòng hồ trước kia là thung lũng sông với đồi, nương rẫy và suối nhỏ. Khi hồ đầy, tất cả nằm dưới nước; khi hồ rút, một phần của thung lũng ấy hiện ra trên bờ. Bài này hướng dẫn cách đi trên vùng đất tạm thời đó cho an toàn và tôn trọng.
Lòng hồ thuộc phạm vi công trình thủy điện; một số nơi có thể có quy định hạn chế đi lại, chăn thả, canh tác. Nếu thấy rào chắn hay biển cấm, đừng vượt qua. Bài không chỉ chỗ cụ thể nào; hỏi người địa phương hoặc nơi mình ở về những bãi người ta vẫn đi dạo.
Bãi lòng hồ hình thành thế nào
Mỗi năm, từ cuối mùa mưa tới cuối mùa khô, hồ hạ dần. Ở những chỗ sườn đồi dốc, nước rút chỉ để lộ một vành đất hẹp. Ở những chỗ thung lũng thoải, mặt đất gần như bằng, mỗi tấc nước hạ xuống lại lộ ra cả một dải bãi rộng. Những bãi lớn nhất thường nằm ở cuối các nhánh hồ, nơi xưa kia là ruộng, bãi bồi ven suối.
Trên bề mặt bãi là lớp trầm tích hồ: đất mịn, phù sa đỏ trôi từ các sườn đồi xuống qua bao mùa mưa, lắng dưới đáy. Khi lộ ra nắng, lớp này khô dần từ trên xuống, nứt thành những mảng đa giác. Chỗ khô lâu thì cứng như nền nhà; chỗ mới lộ ra thì vẫn ướt nhão bên dưới.
Chỉ vài tuần sau khi lộ ra, cỏ dại đã mọc lên trên những mảng đất khô. Nếu năm đó nước rút sớm, bãi có thể xanh mướt cỏ vào tháng 4, trông như đồng cỏ, rồi lại chìm xuống khi nước lên lại vào mùa mưa. Vòng đời đó lặp lại mỗi năm.
Đọc mặt đất: chỗ nào đi được, chỗ nào tránh
Phần quan trọng nhất của bài là phân biệt mặt đất. Bảng dưới là những dấu hiệu nhìn bằng mắt, không cần dụng cụ.
| Nhìn thấy | Thường là | Nên |
|---|---|---|
| Đất đỏ nhạt, nứt thành mảng lớn, cạnh mảng cong lên | Đất đã khô lâu, cứng | Đi được, chú ý khe nứt kẻo trẹo chân |
| Có cỏ mọc đều, rễ bám chắc | Đất đã ổn định | Đi được, chỗ dễ đi nhất |
| Đất sẫm màu, bóng, không nứt | Bùn còn ướt bên dưới dù mặt se | Tránh, có thể lún tới gối |
| Vệt sóng nhỏ in trên mặt đất, gần nước | Đất mới lộ, còn ngậm nước | Tránh, đứng xa mép nước |
| Bờ đất dựng đứng, có khe nứt dọc | Vách có thể sạt | Không đứng trên mép, không ngồi dưới chân |
| Gốc cây, cành khô nhô lên | Dấu vết cây cũ trước khi có hồ | Đi vòng, không leo, không nhổ |
Nguyên tắc gọn: đi trên đất nhạt màu, nứt, có cỏ; tránh đất sẫm, bóng, không nứt. Khi không chắc, dùng gậy chọc thử trước khi đặt chân.
Bùn lún: vì sao nguy hiểm và thoát ra thế nào
Bùn lòng hồ khác bùn ruộng. Lớp trầm tích hồ là đất rất mịn ngậm nước, mặt trên có thể đã se lại trông như khô, nhưng chỉ cần dẫm vào là vỡ lớp vỏ, chân lún sâu. Càng gần mép nước càng sâu.
Rút chân mạnh thường làm lún thêm. Bùn mịn tạo lực hút quanh chân. Giật mạnh một chân sẽ dồn trọng lượng sang chân kia, chân kia lún sâu hơn.
Cách thoát. Bình tĩnh, ngả người về phía sau hoặc nằm rạp xuống để dàn trọng lượng ra diện rộng, rồi từ từ xoay và kéo chân lên, từng chân một. Có người đi cùng thì đưa gậy, cành cây để bám kéo lên.
Không đi một mình ra vùng bùn. Một người lún tới gối giữa bãi bùn, không có ai bên cạnh, không với tới chỗ bám, là tình huống rất khó tự thoát. Luôn đi ít nhất hai người.
Trẻ em không chạy nhảy trên bãi sát nước. Trẻ nhẹ hơn nhưng phản ứng hoảng loạn nhanh hơn. Giữ trẻ ở vùng đất cứng có cỏ, người lớn đi trước dò đường.
Gốc cây cũ và dấu vết thung lũng xưa
Trên nhiều bãi lòng hồ, những gốc cây cụt đứng rải rác như những cột mốc. Đây là cây của thung lũng trước khi hồ tích nước: có cây bị chặt bỏ khi dọn lòng hồ, có cây chết đứng khi nước dâng. Ngâm nước nhiều năm, gỗ đen sẫm, có gốc vẫn còn khá chắc, có gốc đã mục rỗng.
Ngoài gốc cây, có chỗ còn thấy vết lối mòn cũ, bờ đất cũ, đá kè cũ. Đó là ký ức về một vùng đất trước khi trở thành hồ. Câu chuyện của những người từng sống ở lòng hồ là đề tài của trang Tà Đùng Org; ở đây chỉ dừng ở chỗ nhìn và hiểu vì sao lòng hồ có hình dạng như thế.
Với người đi bộ, gốc cây là chướng ngại: rễ trải ngầm dưới đất dễ vấp, gỗ mục dễ gãy khi bám vào. Không leo lên gốc cây để chụp ảnh, không nhổ hay chặt gỗ mang về. Để nguyên mọi thứ như đã thấy.
Đảo nối liền và lối đi bộ sang đảo
Mùa nước cạn, nhiều đảo nhỏ nằm gần bờ được nối với đất liền hoặc với nhau bằng một dải đất. Đi bộ sang đảo trở thành chuyện có thể làm, điều mà mùa nước đầy chỉ đi bằng thuyền được. Nhiều người thấy thú vị khi đứng trên một hòn đảo mà mấy tháng trước chỉ nhìn từ xa.
Trước khi đi, nhìn kỹ dải đất nối: nếu ở giữa có đoạn trũng sẫm màu, đó là chỗ bùn. Ước lượng khoảng cách và thời gian quay về. Đừng đi lúc trời đã chiều mùa giông, vì một trận mưa lớn có thể làm các khe trũng ngập nước, và nước từ suối đổ về có thể chảy qua dải đất.
Trên đảo, nhiều nơi là vườn của người dân hoặc đất có chủ. Hỏi trước nếu thấy có người, không hái trái, không đốt lửa, không để lại rác. Đảo còn rừng thì đi theo lối có sẵn, không phát cây mở lối mới.
Nước lên lại: chuyện ít người tính tới
Bãi lòng hồ là đất tạm thời. Ngay cả trong mùa khô, mực nước không phải chỉ đi xuống một chiều: lịch vận hành nhà máy có thể làm mực nước dao động, và cuối mùa khô những trận giông đầu mùa có thể làm nước từ suối đổ về các nhánh hẹp khá nhanh. Một dải đất nối đảo buổi sáng còn khô, buổi chiều có thể đã có nước chảy ngang.
Không dựng lều qua đêm ngay trên bãi lòng hồ sát mép nước. Chọn chỗ dựng lều trên đất cao hơn, có cỏ bám, cách xa mép nước một khoảng đủ an toàn, và không nằm trong lòng một khe trũng nước có thể chảy qua.
Khi đi bộ xa trên bãi, nhìn lại phía sau thường xuyên để nhớ đường về. Bãi rộng, bằng phẳng, nhiều gốc cây giống nhau, rất dễ lạc hướng khi trời tối hoặc khi sương xuống. Mang đèn pin nếu có khả năng về muộn.
Chim, cỏ và sự sống trên bãi tạm
Bãi lòng hồ lộ ra mang theo nhiều thức ăn: côn trùng trong đất ẩm, hạt cỏ, sinh vật nhỏ trong vũng nước đọng. Đây là nơi chim nước, chim ven bờ thường tới kiếm ăn, nhất là sáng sớm và chiều muộn khi ít người. Ngồi yên ở một chỗ với ống nhòm nhỏ có thể quan sát chúng lội dọc mép nước.
Có nơi người dân thả gia súc ra bãi cỏ lòng hồ. Gặp đàn bò, đàn trâu thì đi vòng, không đến gần, không để trẻ con chạy tới, không chụp ảnh bằng đèn chớp sát mặt con vật. Đó là tài sản và sinh kế của người khác.
Những vũng nước đọng giữa bãi khi nước rút có thể còn cá nhỏ mắc lại. Không bắt, không đổ thứ gì xuống. Những vũng ấy sẽ được nối lại với hồ khi nước lên mùa mưa.
Mang gì khi đi dạo bãi lòng hồ
Một buổi đi dạo bãi lòng hồ không cần nhiều đồ, nhưng thiếu vài thứ thì rất khổ:
- Giày bám, có quai hậu hoặc buộc dây; nếu biết sẽ qua chỗ ướt thì mang ủng nhựa. Không đi dép lê, dép tông.
- Một cây gậy dài để dò đất trước khi đặt chân và làm điểm tựa khi qua chỗ trơn.
- Mũ rộng vành, áo dài tay mỏng, kem chống nắng — bãi lòng hồ không có bóng cây, nắng phản chiếu từ đất khô rất gắt.
- Nước uống đủ, vì đi trên bãi rộng tốn sức hơn tưởng.
- Túi đựng rác, để mang rác của mình về và nhặt thêm vài món rác mắc trên bãi.
- Đèn pin, nếu có khả năng về sau khi trời tối.
- Một bộ quần áo, đôi tất khô để sẵn trên xe; lỡ lún bùn hay ướt chân thì có đồ thay ngay.
- Điện thoại sạc đầy, báo trước cho người ở lại nơi ở biết mình đi bãi nào, khi nào về.
Bãi thay đổi qua từng tuần
Một bãi lòng hồ không đứng yên suốt mùa khô. Tuần đầu mới lộ ra, nó là bùn ướt sẫm màu, chưa đi được. Vài tuần sau, mặt bùn khô thành vỏ cứng, nứt nẻ, bắt đầu có lối người đi. Thêm ít tuần nữa, cỏ mọc kín, bãi trông như đồng cỏ, đi lại dễ dàng nhất. Rồi mưa đầu mùa đến, mặt đất mềm trở lại, cỏ xanh mướt hơn, và nước bắt đầu bò dần lên từ mép thấp nhất.
Vì thế, chỗ anh chị đi dạo năm ngoái chưa chắc giống năm nay, chỗ người khác kể tuần trước chưa chắc giống tuần này. Mỗi lần ra bãi, đọc lại mặt đất như lần đầu, đừng dựa vào trí nhớ hay ảnh cũ.
Cũng vì thay đổi liên tục mà bãi lòng hồ có cái đẹp riêng của từng tuần: tuần đất nứt đỏ rực dưới nắng, tuần cỏ non xanh nhạt, tuần cỏ cao vàng úa, tuần những vũng nước mưa đầu mùa phản chiếu trời. Người quay lại nhiều lần sẽ thấy một hồ Tà Đùng khác hẳn tấm ảnh bưu thiếp.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào hồ Tà Đùng lộ bãi lòng hồ?
Thường vào cuối mùa khô và đầu mùa mưa, khoảng tháng 3 tới tháng 6, khi mực nước xuống thấp. Năm mưa ít bãi lộ sớm và rộng hơn, năm mưa nhiều thì ít hơn. Bãi rộng nhất thường ở cuối các nhánh hồ, nơi xưa là thung lũng thoải.
Đi bộ trên bãi lòng hồ có an toàn không?
An toàn nếu đi trên đất khô, nứt, có cỏ và tránh đất sẫm màu, bóng gần mép nước vì đó là bùn lún. Đi ít nhất hai người, mang gậy dò đất, không đứng trên mép vách đất cao, không để trẻ chạy ra sát nước.
Bị lún bùn thì làm sao?
Bình tĩnh, đừng giật chân mạnh. Ngả người ra sau hoặc nằm rạp để dàn trọng lượng, rồi từ từ xoay và kéo từng chân lên. Người đi cùng đưa gậy hay cành cây để bám kéo. Không lao vào bùn để cứu vì có thể lún theo.
Có đi bộ sang đảo được không?
Mùa nước cạn, một số đảo gần bờ nối với đất liền bằng dải đất và có thể đi bộ sang. Kiểm dải đất có đoạn bùn không, đi buổi sáng, về trước giông chiều. Đảo có vườn thì hỏi chủ, không hái trái, không đốt lửa.
Có được cắm trại trên bãi lòng hồ không?
Không nên dựng lều qua đêm trên bãi sát mép nước vì mực nước có thể dao động và giông đầu mùa có thể làm nước suối tràn qua. Một số khu có quy định riêng. Chọn chỗ cao, có cỏ, xa mép nước, hoặc dùng khu cắm trại có người quản lý.
Nhặt gỗ, đá trên bãi lòng hồ mang về có được không?
Không nên. Lòng hồ là phạm vi công trình thủy điện, có quy định riêng. Gốc cây, đá cũ là một phần cảnh quan và dấu vết của thung lũng xưa. Mang về ảnh và kỷ niệm, để nguyên mọi thứ như đã thấy, chỉ mang rác ra khỏi bãi.