Hồ Tà Đùng là hồ nhân tạo, cụ thể là hồ chứa của thủy điện Đồng Nai 3. So với một hồ tự nhiên, nó khác ở năm điểm chính: mực nước được điều khiển theo nhu cầu phát điện nên lên xuống lớn; đáy hồ là địa hình đồi núi cũ, gồ ghề và sâu đột ngột; nước có thể lạnh dần theo độ sâu; bờ hồ còn non, dễ sạt; và mặt nước có đơn vị quản lý công trình cùng các quy định bảo vệ hồ chứa.
Những điều này nghe có vẻ kỹ thuật, nhưng chính chúng quyết định trải nghiệm của người xuống hồ: bến thuyền ở đâu, bơi được hay không, cắm trại sát mép nước có an toàn không, câu cá ở chỗ nào. Bài này đi qua từng khác biệt và nói rõ nó có ý nghĩa gì với người đi chơi, không đi sâu vào thông số công trình.
Năm khác biệt chính
Đặt hồ Tà Đùng cạnh một hồ tự nhiên điển hình để thấy rõ chỗ khác:
| Mặt | Hồ tự nhiên điển hình | Hồ Tà Đùng (hồ chứa thủy điện) |
|---|---|---|
| Mực nước | Thay đổi theo mưa, thường ít | Thay đổi lớn theo mùa và theo vận hành nhà máy |
| Đáy hồ | Bùn lắng lâu năm, thoải dần | Địa hình đồi, thung lũng cũ, có gốc cây, sâu đột ngột |
| Bờ hồ | Ổn định, có thảm thực vật ven bờ lâu năm | Còn non, đất đỏ lộ, dễ sạt khi mưa và khi mực nước đổi |
| Tuổi | Hàng nghìn năm hoặc hơn | Khoảng hơn mười năm |
| Quản lý | Chủ yếu chính quyền địa phương | Đơn vị vận hành công trình cùng chính quyền, có quy định bảo vệ hồ chứa |
Mỗi dòng trong bảng tương ứng một lưu ý cụ thể cho người đến chơi, được nói ở các phần dưới. Không có dòng nào khiến hồ Tà Đùng "kém" hơn hồ tự nhiên; chúng chỉ đòi hỏi người đến hiểu đúng mình đang đứng trước loại mặt nước nào.
Điều đáng nhớ là ở Tây Nguyên, hồ tự nhiên rộng không nhiều; phần lớn mặt nước lớn mà người đi chơi gặp ở vùng cao nguyên đều là hồ thủy điện hoặc hồ thủy lợi. Hiểu hồ nhân tạo vì thế có ích cho cả những chuyến đi khác.
Mực nước được điều khiển, không chỉ theo trời
Ở hồ tự nhiên, mưa nhiều thì nước lên, nắng lâu thì nước xuống, mọi thứ diễn ra chậm và theo mùa. Ở hồ chứa thủy điện, ngoài mưa còn có bàn tay con người: nhà máy tích nước khi cần dự trữ và xả nước để phát điện khi hệ thống cần. Mùa mưa có lũ lớn, đơn vị vận hành phải xả qua tràn để bảo đảm an toàn cho công trình.
Ở khúc hồ phía trên, nơi có các đảo, mực nước thay đổi chậm theo ngày, nên người đi chơi ít khi nhận ra sự thay đổi trong vài giờ. Nhưng qua vài tuần, đường bờ có thể dịch đi đáng kể. Bãi đất mà anh chị thấy trong ảnh của một người khác tháng trước có thể đã ngập, hoặc ngược lại, bến thuyền quen có thể phải dời xuống thấp hơn.
Ý nghĩa thực tế: đừng dựng lều quá sát mép nước, đừng để đồ đạc, thuyền chèo nằm sát mép qua đêm mà không buộc, và luôn hỏi người địa phương xem nước đang lên hay xuống. Khi có thông báo vận hành, xả lũ trong mùa mưa, nên theo dõi qua chính quyền địa phương hoặc nơi lưu trú.
Đáy hồ là đồi núi chìm
Đáy của một hồ tự nhiên lâu năm thường được phủ một lớp bùn lắng dày, độ sâu tăng dần từ bờ ra giữa. Đáy hồ Tà Đùng thì khác: đó là sườn đồi, thung lũng, lòng suối, rẫy cũ bị nước phủ lên chưa lâu. Lớp bùn lắng còn mỏng, bên dưới là đất đỏ, đá, gốc cây và những thân cây chưa mục hết.
Hệ quả đầu tiên là độ sâu thay đổi đột ngột. Bước ra từ mép bờ vài bước, chân có thể còn chạm đất; bước thêm một bước, mặt đất đã hụt hẳn vì đó là chỗ sườn đồi dốc xuống. Người không quen dễ bị bất ngờ, nhất là trẻ em và người bơi yếu.
Hệ quả thứ hai là chướng ngại ngầm. Gốc cây, cành cây dưới nước có thể làm vướng dây câu, rách đáy thuyền chèo bơm hơi, hoặc nguy hiểm hơn là vướng chân người bơi. Người lái thuyền địa phương thuộc những chỗ này; khách thì không. Đây là lý do mọi lời khuyên nghiêm túc về hồ chứa đều nói: không bơi xa bờ, không lặn, không nhảy từ trên cao xuống nước ở chỗ chưa biết đáy.
Nước hồ ấm ở trên, lạnh ở dưới
Ở những hồ sâu, nước thường phân thành các lớp nhiệt độ khác nhau, nhất là vào những ngày nắng, gió lặng. Lớp nước trên mặt được nắng làm ấm, lớp nước sâu bên dưới ít được sưởi nên lạnh hơn. Hồ chứa trên vùng cao như Tà Đùng, với khí hậu mát và nhiều chỗ sâu, có hiện tượng này.
Người bơi hoặc rơi xuống nước có thể thấy mặt nước dễ chịu, nhưng chân đã chạm vào lớp nước lạnh hơn hẳn chỉ cách mặt chưa đầy một sải tay. Cơ thể gặp lạnh đột ngột dễ bị chuột rút, thở gấp, mất sức nhanh hơn dự tính. Đó là một trong những lý do khiến người bơi khoẻ ở hồ bơi vẫn gặp nạn ở hồ tự nhiên và hồ chứa.
Cảm giác lạnh còn rõ hơn vào sáng sớm, khi không khí trên hồ mát và mặt nước chưa được nắng làm ấm, hoặc vào mùa mưa khi nước từ suối rừng đổ về. Một chiếc áo phao không chỉ giúp nổi mà còn giúp người dưới nước giữ bình tĩnh, giữ sức trong lúc chờ được kéo lên. Mục an toàn trên hồ có hướng dẫn chi tiết hơn về nước lạnh.
Bờ hồ còn non
Một hồ tự nhiên có hàng nghìn năm để bờ của nó ổn định: cây rễ sâu giữ đất, sóng đã mài tròn những chỗ yếu, thảm cỏ phủ kín. Bờ hồ Tà Đùng mới có hơn mười năm. Ở những đoạn đất đỏ trơ, mỗi mùa mưa nước chảy tràn từ trên đồi xuống mang theo đất, mỗi lần mực nước lên xuống lại làm sườn đất ở mép nước sụt thêm một chút.
Với người đi chơi, điều này có nghĩa là mép bờ có thể không vững như vẻ ngoài. Đứng sát mép một sườn đất dốc để chụp ảnh, ngồi trên một mô đất nhô ra nước, hay dựng lều dưới chân một vách đất mới sạt đều là những việc nên tránh, nhất là trong và ngay sau những ngày mưa.
Cũng chính vì bờ còn non nên cây cỏ ven hồ rất quan trọng. Những vạt cỏ, bụi cây mọc lên ở vành đai lộ bờ mùa khô góp phần giữ đất. Đi bộ theo lối có sẵn, không nhổ cây, không đào đất để nhóm bếp ven bờ là cách nhỏ để giúp bờ hồ lành lại.
Hồ chứa có người quản lý và có quy định
Hồ tự nhiên thường do chính quyền địa phương quản lý chung. Hồ chứa thủy điện thì có thêm đơn vị vận hành công trình chịu trách nhiệm về an toàn đập và hồ chứa. Pháp luật về thủy lợi, tài nguyên nước và an toàn đập quy định vùng phụ cận bảo vệ công trình và hành lang bảo vệ hồ chứa; trong những vùng này một số hoạt động bị hạn chế hoặc phải được phép.
Với người đi chơi, điều dễ thấy nhất là khu vực gần đập và cửa lấy nước là vùng cấm, không được đi thuyền lại gần, không được câu cá hay bơi lội. Ở các khúc hồ khác, việc đi thuyền, câu cá giải trí, cắm trại trên đất của người dân hay khu dịch vụ là chuyện bình thường, nhưng xây dựng, lấn chiếm mép nước hay đổ thải xuống hồ là những việc bị quản lý chặt.
Các quy định cụ thể có thể thay đổi theo thời gian và theo văn bản của địa phương. Khi định làm gì vượt quá một buổi đi chơi thông thường, như tổ chức sự kiện trên mặt nước, đưa phương tiện riêng xuống hồ, nên hỏi uỷ ban xã để được hướng dẫn đúng.
Sinh thái của một hồ còn trẻ
Hồ tự nhiên có hệ sinh thái hình thành qua rất nhiều năm: cá, tôm, ốc, cây thủy sinh, chim nước sống cân bằng với nhau. Hồ chứa mới hình thành thì hệ sinh thái đang dựng lại. Một số loài cá sông cũ thích nghi được với nước đứng, một số loài không; những loài được thả nuôi có thể phát triển mạnh; nguồn thức ăn từ cây cỏ bị ngập dồi dào ở những năm đầu rồi giảm dần.
Người làm nghề cá ven hồ là người quan sát rõ nhất những thay đổi này. Có năm cá nhiều, có năm ít; có loài trước hay gặp nay hiếm; có chỗ trước câu được nay không. Đây là đặc điểm chung của hồ chứa, không riêng gì hồ Tà Đùng. Những thay đổi ấy thường diễn ra qua nhiều năm, nên một mùa câu kém chưa nói lên điều gì về cả cái hồ.
Với khách, hiểu hồ còn trẻ giúp nhìn nhận đúng: đừng chờ đợi một hồ cá đầy ắp như lời quảng cáo, cũng đừng đổ lỗi cho người dân khi câu không được cá. Mục câu cá và cá hồ, mục rừng và sinh thái ven hồ của trang này nói kỹ hơn những gì đang sống trong và quanh hồ.
Tóm gọn cho người sắp xuống nước
Mặc áo phao trên thuyền, kể cả khi biết bơi. Đáy sâu đột ngột và nước lạnh dưới mặt làm kỹ năng bơi ở hồ bơi không còn đủ. Áo phao phải vừa người, cài đủ khoá, không vắt trên vai hay để dưới ghế.
Không bơi xa bờ, không lặn, không nhảy từ cao. Đáy hồ là đồi núi chìm, có gốc cây và chỗ hụt sâu không nhìn thấy được. Muốn ngâm chân, chọn chỗ nước nông có đáy thoải, nhìn thấy đáy, và luôn có người trên bờ.
Dựng lều cách xa mép nước và chân sườn đất. Mực nước có thể đổi, bờ đất đỏ có thể sạt, nhất là mùa mưa. Một khoảng cách an toàn vừa giữ người, vừa giữ cho mép bờ không bị giẫm nát.
Tránh xa khu đập và cửa lấy nước. Đó là vùng bảo vệ công trình, có dòng chảy mạnh và quy định cấm riêng. Người lái thuyền địa phương biết rõ khúc nào không nên tới.
Hỏi người địa phương trước khi làm điều mới. Người lái thuyền, chủ đất, người làm nghề cá biết hồ rõ hơn bất kỳ bài viết nào, kể cả bài này.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Tà Đùng là hồ tự nhiên hay nhân tạo?
Hồ Tà Đùng là hồ nhân tạo, cụ thể là hồ chứa của thủy điện Đồng Nai 3, hình thành khi đập chặn dòng sông Đồng Nai và nước dâng ngập thung lũng, khoảng đầu những năm 2010.
Vì sao hồ chứa thủy điện nguy hiểm hơn hồ bơi khi xuống nước?
Vì đáy là địa hình đồi núi cũ, sâu đột ngột, có gốc cây ngầm, nước có thể lạnh dần theo độ sâu và không có người cứu hộ trực. Người bơi giỏi ở hồ bơi vẫn có thể gặp nạn nếu chủ quan.
Mực nước hồ Tà Đùng có thay đổi trong ngày không?
Ở khúc hồ nhiều đảo, mực nước thay đổi chậm, ít nhận ra trong vài giờ. Nhưng qua vài tuần có thể thay đổi đáng kể theo mùa và theo vận hành nhà máy, nên đường bờ, bến thuyền có thể dịch chuyển.
Có được đi thuyền gần đập thủy điện không?
Không nên. Khu vực gần đập và cửa lấy nước là vùng bảo vệ công trình, có quy định hạn chế và có thể có dòng chảy mạnh. Đi thuyền, câu cá nên ở các khúc hồ xa công trình, theo chỉ dẫn của người địa phương.
Bờ hồ Tà Đùng có dễ sạt lở không?
Ở những đoạn đất đỏ trơ, bờ hồ có thể sạt, nhất là trong và sau mùa mưa và khi mực nước thay đổi. Không nên đứng sát mép sườn đất dốc hay dựng lều dưới chân vách đất mới sạt.
Hồ nhân tạo có cá không?
Có. Hồ chứa có cá sông cũ thích nghi với nước đứng và cá được thả nuôi. Hệ sinh thái của hồ còn trẻ nên lượng cá có thể thay đổi theo từng năm; người làm nghề ven hồ là người nắm rõ nhất.