Hồ Tà Đùng hình thành khi đập thủy điện Đồng Nai 3 chặn dòng sông Đồng Nai ở thượng nguồn, khoảng đầu những năm 2010. Nước sông bị giữ lại dâng lên, ngập kín các thung lũng và sườn đồi thấp hai bên. Những đỉnh đồi đủ cao không bị ngập trở thành hàng loạt đảo nhỏ, tạo nên khung cảnh mà người ta quen gọi là hồ Tà Đùng.
Nói cách khác, hồ Tà Đùng không có lịch sử hàng nghìn năm như một hồ tự nhiên. Mặt nước này mới có khoảng hơn chục năm, và mọi đặc điểm của nó, từ bờ hồ ngoằn ngoèo, đảo đất đỏ, nước lên xuống theo mùa cho tới những thân cây chết đứng ở mép nước, đều bắt nguồn từ việc nó là một hồ chứa thủy điện. Hiểu cách hồ sinh ra là cách nhanh nhất để hiểu vì sao hồ trông như vậy.
Trước khi có hồ: một dòng sông giữa đồi
Trước khi có đập, đoạn sông Đồng Nai qua vùng này là một con sông miền núi, lòng hẹp, chảy giữa hai dãy đồi và nhận nước từ rất nhiều suối nhỏ. Hai bên sông là đồi, rừng, rẫy và các thung lũng nhỏ nơi có người sinh sống, làm ruộng, làm rẫy. Đường đi lại chủ yếu là đường mòn trên sườn đồi.
Những thung lũng ấy nay nằm dưới đáy hồ. Những con suối ngày trước trở thành các nhánh hồ vươn sâu vào trong đất liền. Những đỉnh đồi ngày trước người ta đứng nhìn xuống sông, nay là đảo nhìn ra nước. Khi nhìn bức ảnh chụp từ trên cao, anh chị có thể hình dung ngược lại: bỏ đi lớp nước màu xanh, phần còn lại là một vùng đồi núi trùng điệp với dòng sông nằm ở đáy.
Câu chuyện của những gia đình từng sống ở các thung lũng đó, việc di dời và tái định cư, là phần ký ức quan trọng của vùng đất. Trang cộng đồng Tà Đùng kể phần ấy kỹ hơn; bài này chỉ đi theo câu chuyện của nước.
Đập chặn dòng và quá trình tích nước
Một hồ chứa thủy điện ra đời qua mấy bước chính: dẫn dòng sông đi vòng để thi công, xây thân đập chắn ngang thung lũng, rồi đóng cửa dẫn dòng để bắt đầu tích nước. Từ lúc đóng cửa, nước sông không chảy xuôi được nữa mà dồn lại sau đập, mực nước dâng dần lên theo từng tuần, từng tháng.
Nước dâng tới đâu, thung lũng ngập tới đó. Đầu tiên là lòng sông và bãi bồi thấp, rồi tới chân đồi, sườn đồi, các con suối bị nước tràn ngược vào thành nhánh hồ. Khi nước đạt tới mực thiết kế để vận hành, hình dạng mặt hồ cơ bản cố định, chỉ còn lên xuống trong một khoảng nhất định theo mùa và theo cách vận hành của nhà máy.
Thủy điện Đồng Nai 3 có công suất thiết kế theo công bố là 180 MW, đưa vào vận hành khoảng đầu những năm 2010. Hồ chứa của nó là hồ lớn ở phía trên, giữ vai trò điều tiết nước cho các nhà máy phía hạ lưu trên cùng dòng sông. Các thông số kỹ thuật khác như dung tích hay diện tích mặt hồ ở từng mực nước, anh chị nên tra nguồn chính thức của chủ đầu tư khi cần con số chính xác.
Vì sao hồ có nhiều đảo đến vậy
Số lượng đảo nhiều là hệ quả trực tiếp của địa hình trước khi ngập. Vùng này là đồi bát úp nối nhau, cao thấp không đều, nhiều đỉnh tròn tách rời nhau bằng những yên ngựa và thung lũng nhỏ. Khi mặt nước dâng lên tới một độ cao nhất định, mọi chỗ thấp hơn mực đó bị ngập, mọi chóp đồi nhô cao hơn mực đó nổi lên thành đảo riêng biệt.
Một vùng đồi càng nhiều đỉnh có độ cao xấp xỉ mực nước thì càng nhiều đảo. Đó là trường hợp của phần hồ thuộc xã Tà Đùng. Ở những đoạn khác của lòng hồ, nơi hai bên là sườn núi dốc liền một khối, nước dâng chỉ tạo bờ hồ thẳng và rất ít đảo.
Cũng vì vậy mà đảo ở đây có chung một dáng: đỉnh tròn, sườn dốc thoai thoải xuống nước, đất đỏ, phủ cây. Chúng không có vách đá dựng như đảo đá vôi ở biển, cũng không có bãi cát. Phần đáy của mỗi đảo nối với nhau dưới nước bằng những sống đồi cũ, nên có những chỗ giữa hai đảo nước nông hơn hẳn xung quanh.
Những dấu vết của thời trước khi ngập
Cây chết đứng ở mép nước. Ở một số vũng và nhánh hồ, vẫn còn thân cây khô đứng giữa nước hoặc nằm sát bờ. Đó là cây của rừng, rẫy cũ bị ngập khi tích nước. Chúng tạo cảnh đẹp cho ảnh chụp, nhưng cũng là chướng ngại cho thuyền và người chèo, nhất là khi nước lên che mất phần ngọn.
Đường mòn và nền đất cũ đi xuống nước. Mùa khô nước rút, có chỗ lộ ra một đoạn đường đất cũ chạy thẳng xuống hồ rồi mất hút. Đó là lối đi của thời chưa có hồ. Đi dọc những đoạn này cần cẩn thận vì đất bùn mềm.
Đáy hồ không bằng phẳng. Dưới mặt nước là địa hình đồi núi: có chỗ sâu đột ngột, có gò ngầm, có gốc cây. Đây là lý do người lái thuyền địa phương đi theo những tuyến quen và vì sao không nên tự ý bơi xa bờ.
Tên gọi theo đất cũ. Người ở lâu trong vùng đôi khi gọi một nhánh hồ hay một đảo theo tên con suối, tên đồi, tên rẫy ngày trước. Những tên này thường chỉ truyền miệng, không có trên bản đồ.
Hồ chứa thì lên xuống theo mùa
Khác với hồ tự nhiên có mực nước khá ổn định, hồ chứa thủy điện được tích đầy vào mùa mưa và xả dần ra để phát điện trong mùa khô. Mực nước vì thế dao động lớn trong năm. Cuối mùa mưa hồ thường đầy, đảo nhỏ lại, nước ngập sát chân cây; cuối mùa khô hồ hạ thấp, lộ ra một vành đất đỏ quanh mỗi đảo và dọc bờ.
Mức dao động cụ thể phụ thuộc vào lượng mưa của từng năm và lịch vận hành của hệ thống điện, nên không có một con số cố định cho mọi năm. Người địa phương nhìn vạch đất đỏ trên bờ là biết hồ đang ở mức nào so với lúc đầy.
Với người đi chơi, sự thay đổi này làm hồ Tà Đùng có nhiều gương mặt. Mùa nước đầy, hồ xanh và liền, đảo nhỏ như nổi giữa nước. Mùa nước cạn, bờ đỏ hiện rõ, nhiều đảo nối với bờ bằng dải đất thành bán đảo. Chuyện từng tháng của mặt nước được viết kỹ ở mục mặt hồ qua bốn mùa.
Một hồ còn trẻ thì có gì khác
Hồ mới hình thành khoảng hơn mười năm là một hồ còn trẻ về mặt sinh thái. Bờ hồ vẫn đang ổn định dần: những sườn đất đỏ bị sóng và mực nước lên xuống bào mòn, mùa mưa dễ sạt lở. Thảm thực vật ven bờ vẫn đang thay đổi, cỏ và cây bụi mọc lên ở vành đai lộ ra mùa khô rồi lại bị ngập mùa mưa.
Đời sống dưới nước cũng đang tìm thế cân bằng mới. Các loài cá sông cũ, các loài được thả nuôi, nguồn thức ăn từ đất ngập và từ rừng ven hồ cùng nhau tạo nên hệ sinh thái của hồ. Người làm nghề cá ven hồ là những người quan sát rõ nhất sự thay đổi này qua từng năm.
Điều đó cũng có nghĩa là những gì viết về hồ hôm nay có thể khác sau mười năm nữa: bờ hồ có thể xanh hơn, đường xuống bến có thể nhiều hơn, cách người ta sử dụng mặt nước có thể đổi. Trang này sẽ cập nhật khi có thay đổi đáng kể, và luôn ghi rõ điều gì là quan sát chung, điều gì có nguồn công bố.
Từ đường bộ sang đường thủy
Khi thung lũng bị ngập, nhiều lối đi cũ giữa các thôn bị cắt. Có những chỗ trước đây đi bộ xuống suối rồi leo lên đồi bên kia là tới, nay phải đi vòng rất xa bằng đường bộ hoặc đi thẳng qua mặt nước bằng thuyền. Chiếc thuyền máy nhỏ vì thế trở thành phương tiện quen thuộc của người ven hồ: chở người, chở nông sản, chở vật liệu ra đảo, đi thăm rẫy bên kia nước.
Cùng với đó, nghề trên hồ xuất hiện: đánh bắt cá, nuôi cá, chở thuyền thuê. Những nghề này không có ở vùng này khi nó còn là đồi núi và một con sông hẹp chảy xiết. Đời sống quanh mặt nước mới vì thế cũng mới như chính cái hồ, và vẫn đang thay đổi khi du lịch tới.
Với người đi chơi, chi tiết này giải thích vì sao nhiều bến thuyền trên hồ trông rất mộc: một con dốc đất, vài chiếc thuyền buộc vào cọc, không có nhà chờ hay quầy vé. Đó vốn là bến của người dân đi làm, khách đến sau. Đi thuyền ở những bến như vậy, nên hỏi kỹ người lái về áo phao và tuyến đi trước khi xuống.
Cũng vì là bến của người đi làm, giờ giấc trên hồ theo nhịp nông thôn: thuyền ra sớm, chiều về trước khi tối. Khách muốn đi thuyền nên hẹn trước, đừng chờ có chuyến như đi đò ngang ở thành phố.
Xem lịch sử hồ qua ảnh vệ tinh các năm
Một cách thú vị để thấy hồ sinh ra thế nào là xem ảnh vệ tinh lịch sử. Một số ứng dụng bản đồ số và phần mềm xem địa cầu cho phép chọn ảnh chụp theo năm. Lùi về thời điểm trước khi hồ tích nước, anh chị sẽ thấy một dòng sông mảnh chảy giữa đồi, các vạt rẫy và đường mòn. Tiến dần về sau, màu xanh của nước lan ra theo từng thung lũng.
So sánh ảnh các mùa khác nhau sau khi có hồ cũng cho thấy mực nước thay đổi lớn tới mức nào: những đảo nối liền thành bán đảo, những vũng hồ rút cạn lộ đáy đỏ, rồi đầy lại. Đây là cách trực quan nhất để hiểu vì sao các con số về diện tích hay số đảo luôn lệch nhau.
Ảnh vệ tinh không phải lúc nào cũng rõ, có năm bị mây che, có năm độ phân giải thấp. Khi dùng để tìm hiểu, chỉ nên rút ra những nhận xét chung như hình dạng hồ, hướng các nhánh, mức thay đổi theo mùa. Đừng dựa vào ảnh vệ tinh cũ để đi tìm một đường xuống bến hay một bãi cắm trại, vì thực địa có thể đã đổi.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Tà Đùng có từ năm nào?
Hồ là lòng hồ chứa của thủy điện Đồng Nai 3, hình thành khi công trình tích nước và đưa vào vận hành khoảng đầu những năm 2010. Năm tích nước cụ thể nên tra theo công bố của chủ đầu tư nếu cần dùng chính xác.
Dưới đáy hồ Tà Đùng có gì?
Dưới đáy hồ là địa hình đồi núi và thung lũng cũ: lòng sông, sườn đồi, gốc cây, có thể có nền đất và đường mòn của thời trước khi ngập. Đáy không bằng phẳng, có chỗ sâu đột ngột, nên không nên bơi xa bờ.
Vì sao các đảo ở hồ Tà Đùng đều có dáng tròn?
Vì đảo là đỉnh của những quả đồi bát úp cũ. Khi nước dâng, phần chóp nhô cao hơn mực nước còn lại, giữ nguyên dáng tròn, sườn thoai thoải phủ đất đỏ và cây, khác hẳn đảo đá vôi có vách dựng ở biển.
Thủy điện Đồng Nai 3 có công suất bao nhiêu?
Theo công bố, thủy điện Đồng Nai 3 có công suất thiết kế 180 MW. Hồ chứa của nó lớn và giữ vai trò điều tiết nước cho các nhà máy phía hạ lưu trên sông Đồng Nai.
Nước hồ Tà Đùng có lên xuống không?
Có. Là hồ chứa thủy điện nên hồ được tích đầy vào mùa mưa và hạ dần trong mùa khô khi nước được dùng để phát điện. Mức dao động thay đổi theo từng năm, cuối mùa khô thường lộ ra vành đất đỏ quanh đảo và dọc bờ.
Có thể vào tham quan đập thủy điện Đồng Nai 3 không?
Khu đập và nhà máy là công trình của ngành điện, có quy định bảo vệ riêng, không phải điểm du lịch. Không nên tự ý vào khu vực công trình hay đi thuyền lại gần đập; muốn tìm hiểu nên xem thông tin do đơn vị quản lý công bố.