Tháng 5 và tháng 6 là lúc giao mùa trên hồ Tà Đùng: mực nước thường ở mức thấp nhất hoặc gần thấp nhất trong năm nên đảo lộ vành đất đỏ rộng, nhiều nhánh hồ cạn; mưa bắt đầu trở lại, chủ yếu là giông chiều đến nhanh, kèm gió giật và sét. Buổi sáng vẫn thường nắng đẹp, nên cách chơi hợp lý là ra hồ thật sớm, xong việc trên mặt nước trước trưa và ở trên bờ vào buổi chiều.
Giai đoạn này hồ đã trải qua cả mùa khô xả nước, trong khi mưa đầu mùa chưa đủ để nước dâng lại ngay: đất khô hút phần lớn lượng mưa đầu tiên, phải sau vài tuần mưa đều suối mới chảy mạnh và hồ mới bắt đầu lên. Đó là lý do tháng 5 trời đã mưa mà hồ vẫn thấp.
Mốc thời gian ở đây là khoảng thường gặp. Có năm mưa đến sớm từ cuối tháng 4, có năm tới giữa tháng 5 mới mưa đều. Bài không nêu số đo lượng mưa hay mực nước. Ai cần con số chính xác cho một ngày cụ thể nên xem bản tin của cơ quan khí tượng và hỏi người đang sống ở xã Tà Đùng, những người nhìn mặt hồ mỗi ngày.
Mặt hồ lúc thấp nhất trông ra sao
Khi nước xuống thấp, hồ Tà Đùng để lộ phần thân của những ngọn đồi đã bị ngập. Mỗi đảo có một vành đất đỏ hay vàng nâu dày, có đảo trông như cao gấp đôi so với tháng 12. Những đảo nhỏ nằm sát nhau có thể nối liền bằng một dải đất, đi bộ sang được. Những vịnh kín giữa các đảo thu nhỏ lại thành hồ con.
Nhìn từ thuyền, đường bờ hiện rõ các lớp: dưới cùng là nước, rồi tới dải bùn sẫm còn ẩm, rồi đất đỏ khô nứt, rồi một lớp cỏ dại mọc lên trong mấy tháng nước rút, trên cùng mới là cây bụi và rừng. Mỗi lớp là dấu một giai đoạn mực nước. Người tinh ý có thể đoán được mực nước cao nhất năm trước nhìn vào đường ranh giới giữa đất trơ và cây.
Cảnh này kém mềm mại so với mùa nước đầy, nhưng có đường nét mạnh. Ảnh chụp từ trên thuyền giữa hai đảo cao, với hai dải đất đỏ hai bên, cho cảm giác như đi trong một hẻm núi nhỏ — điều mùa nước đầy không có.
Giông đầu mùa trên hồ: nhận biết trước khi nó tới
Sáng nắng gắt, trời oi. Những ngày nóng ẩm đầu mùa mưa là ngày dễ có giông chiều. Hơi nóng bốc lên từ đất đồi và mặt hồ làm mây dựng cao rất nhanh sau trưa.
Mây dựng như tháp phía chân đồi. Từ khoảng trưa, nếu thấy những khối mây trắng cao vút, đỉnh phẳng hoặc bè ra, mây đáy tối dần, nghĩa là giông đang hình thành. Đây là lúc bắt đầu tính đường về bến.
Gió đổi hướng đột ngột, mát lạnh. Ngay trước giông thường có một luồng gió mạnh, mát, thổi từ phía đám mây tới. Mặt hồ chuyển từ gợn nhẹ sang sóng bạc đầu chỉ trong vài phút. Lúc này phải vào bờ ngay, không chờ thấy mưa.
Nghe tiếng sấm là đã ở trong tầm sét. Trên mặt nước rộng, thuyền và người là vật cao nhất. Nghe sấm thì đưa thuyền vào bờ gần nhất, lên bờ, tránh xa cây đứng một mình và mép nước.
Mưa tạnh chưa có nghĩa là đã an toàn. Giông có thể kéo thành nhiều đợt. Chờ trời quang hẳn, không còn sấm trong một khoảng thời gian rồi mới ra hồ lại.
Lịch một ngày trên hồ trong mùa giao mùa
Ra bến từ sáng sớm, lúc mặt hồ còn lặng và trời mát. Khoảng thời gian từ khi trời sáng tới giữa trưa là khung giờ vàng của tháng 5, tháng 6: nắng chưa gắt quá, gió nhẹ, giông chưa hình thành. Đi thuyền vòng đảo, chèo kayak, câu cá đều nên gói gọn trong khung này.
Trước trưa nên đã về gần bến. Ăn trưa trên bờ, nhìn trời. Nếu buổi chiều trời trong, không có mây dựng, có thể ra lại hồ một chuyến ngắn ở vùng gần bến, nhưng đừng đi xa. Nếu đã thấy mây cao phía chân đồi, coi như buổi chiều dành cho việc trên bờ.
Chiều tối sau giông, không khí mát, mặt hồ đôi khi phẳng lại và có ánh sáng rất đẹp khi mây tan. Đứng trên bờ ngắm là đủ. Đi thuyền lúc chạng vạng sau mưa không nên, vì tầm nhìn kém và có thể còn đợt giông sau.
Nước đục và rác trôi sau những trận mưa đầu
Những trận mưa lớn đầu mùa rửa trôi lớp đất khô, lá rụng và rác tích tụ trên sườn đồi suốt mùa khô. Nước suối đổ vào hồ đỏ đục, mang theo cành cây, cỏ khô, có khi cả chai nhựa và túi nilon. Các nhánh hồ gần cửa suối đục nâu đỏ vài ngày sau mưa, rồi lắng dần.
Với người đi thuyền, vùng nước đục là vùng phải đi chậm vì không nhìn thấy vật trôi và gốc cây dưới mặt nước. Cành cây lớn trôi nổi có thể vướng chân vịt hay va mạnh vào thuyền nhỏ. Người chèo kayak nên tránh cửa suối ngay sau mưa lớn, vì dòng chảy ở đó có thể mạnh hơn vẻ ngoài.
Người câu cá lại hay để ý những ngày này, vì nước mới mang thức ăn vào hồ. Nhưng câu ở cửa suối sau mưa lớn cần đứng chỗ bờ chắc, tránh xa mép đất vừa bị nước xói.
Đường xuống bến và bờ đất đỏ lúc chuyển mùa
Tháng 5, tháng 6 mép nước còn xa chỗ đậu xe như cuối mùa khô, nhưng đất đã bắt đầu ướt. Đất đỏ bazan khô thì cứng, gặp mưa thành lớp bùn trơn như mỡ. Một con dốc đất ra bến buổi sáng còn đi được, buổi chiều sau giông có thể trơn tới mức không đứng vững.
Mang giày đế gai hoặc ủng nhựa, không đi dép. Khi xuống dốc trơn, đi ngang người, bước ngắn, tìm chỗ có cỏ để đặt chân. Đồ đạc nặng nên chuyển từng chuyến nhỏ hoặc nhờ người quen đường. Trẻ em nên được bế hoặc dắt tay qua đoạn dốc.
Bờ đất cũng dễ sạt ở những chỗ vừa lộ ra sau mùa khô rồi gặp mưa. Đất nứt nẻ suốt mấy tháng nắng, nước mưa ngấm vào các khe nứt làm khối đất nặng lên và mất chỗ bám. Những mảng bờ dựng đứng cao quá đầu người là chỗ dễ đổ nhất. Đừng đứng sát mép bờ cao để chụp ảnh, đừng dựng lều hay ngồi ăn trưa ngay dưới chân bờ đất dốc, và đừng cho trẻ leo trèo lên những vách đất này dù trông chúng rất hấp dẫn.
Người ven hồ làm gì khi mưa trở lại
Với người sống quanh hồ, những trận mưa đầu mùa là tín hiệu bắt đầu một năm làm nông mới. Trên các triền đồi, người ta làm cỏ, bón phân, trồng dặm cây cà phê, cây ăn trái khi đất đủ ẩm. Thuyền trên hồ có lúc chở phân, chở cây giống, chở người qua lại giữa các bờ. Thuyền khách gặp thuyền chở hàng thì giảm tốc, nhường đường, tránh tạo sóng.
Người làm nghề cá cũng đổi nhịp. Nước sắp lên, họ dời lưới, dời lồng bè theo mép nước, chuẩn bị cho mùa cá. Mùa nước thấp, lồng bè có thể nằm gần bờ hơn bình thường; người chèo kayak để ý đi vòng xa, không buộc thuyền vào lồng của người khác, không thả câu sát lồng.
Đây cũng là lúc nhiều nhà tranh thủ dọn rác, sửa bến trước mùa mưa. Hỏi thăm một câu, đôi khi sẽ được chỉ cho chỗ lên thuyền mới, tuyến nào đang cạn, nhánh nào nên tránh sau mưa.
Bãi lòng hồ hồi sinh: cỏ, chim và mùi đất sau mưa
Mấy tuần sau trận mưa đầu, những bãi đất đỏ trơ trụi quanh hồ phủ một lớp cỏ non rất nhanh. Từ xa nhìn lại, vành đất đỏ quanh đảo chuyển dần sang xanh nhạt, rồi xanh đậm. Nhiều người đi lại Tà Đùng nhiều lần nói đây là quãng thời gian họ thích nhất, vì thấy được cả hồ thấp lẫn màu xanh trở lại trong cùng một chuyến.
Bãi cỏ non ven nước là chỗ chim nước tới kiếm ăn, nhất là sáng sớm. Ngồi yên trên thuyền tắt máy hoặc trên bờ với một ống nhòm nhỏ có thể thấy chúng lội dọc mép nước. Giữ khoảng cách, nói nhỏ, không ném đá hay đuổi chim cho trẻ xem.
Mùi đất đỏ sau mưa, mùi cỏ dập, mùi nước hồ mát lạnh là thứ không chụp ảnh được nhưng ai đi giao mùa cũng nhớ. Đó là một lý do để chọn tháng 5, tháng 6 dù biết sẽ gặp mưa.
Chuẩn bị gì cho chuyến đi hồ lúc giao mùa
Đồ mang theo tháng 5, tháng 6 khác mùa khô ở chỗ phải tính cho cả nắng gắt buổi sáng lẫn mưa giông buổi chiều trong cùng một ngày:
- Áo mưa bộ hoặc áo khoác chống thấm, mỏng, gấp gọn được; áo mưa cánh dơi dễ bay trên thuyền khi có gió.
- Túi chống nước cho điện thoại, ví, giấy tờ; túi lớn hơn cho quần áo khô thay sau khi về.
- Giày đế gai hoặc ủng nhựa cho đoạn dốc đất ra bến; dép chỉ dùng khi đã lên thuyền.
- Mũ rộng vành, kem chống nắng, kính râm cho buổi sáng nắng gắt trên mặt nước.
- Nước uống đủ cho cả buổi, đồ ăn nhẹ, vì không có chỗ mua giữa hồ.
- Đèn pin nhỏ, phòng khi giông làm trời tối sớm lúc đang trên đường về.
- Một kế hoạch cho buổi chiều trên bờ: nơi ngồi trú mưa, việc để làm khi không ra hồ được.
Tháng 5 khác tháng 6 thế nào
Hai tháng này đều là giao mùa nhưng thường không giống nhau. Bảng dưới gộp những gì hay gặp; năm mưa sớm thì mọi thứ dịch lên vài tuần.
| Điều kiện | Tháng 5 | Tháng 6 |
|---|---|---|
| Mưa | Giông chiều rải rác, có ngày khô hẳn | Mưa đều hơn, giông gần như mỗi chiều, bắt đầu có mưa dầm |
| Mực nước | Thường thấp nhất năm | Vẫn thấp, có năm bắt đầu lên nhẹ cuối tháng |
| Màu nước | Đục từng đợt gần cửa suối | Đục rộng hơn sau những trận mưa lớn |
| Bờ đất | Khô xen ướt, dốc ra bến trơn sau mưa | Ướt nhiều hơn, cỏ mọc nhanh trên bãi |
| Cây trên đảo | Bắt đầu xanh lại | Xanh rõ, cỏ dại phủ dần vành đất đỏ |
Ai muốn thấy hồ thấp mà trời còn ít mưa nên chọn đầu tháng 5. Ai thích không khí mát, cây cối xanh lại và chấp nhận mưa chiều gần như mỗi ngày thì tháng 6 là lúc vùng hồ bắt đầu hồi sinh.
Câu hỏi thường gặp
Tháng 5 hồ Tà Đùng có mưa nhiều không?
Tháng 5 thường là tháng mưa bắt đầu trở lại, chủ yếu dưới dạng giông chiều chứ chưa mưa dầm. Có ngày nắng cả ngày, có ngày giông lớn kèm gió và sét. Buổi sáng phần lớn khô ráo nên vẫn chơi trên hồ được.
Vì sao tháng 5 đã mưa mà nước hồ Tà Đùng vẫn thấp?
Vì đất sau mùa khô hút gần hết nước của những trận mưa đầu, suối chưa chảy mạnh. Phải sau nhiều tuần mưa đều, nước mới đổ về hồ đủ nhiều để mực nước bắt đầu dâng. Lịch vận hành nhà máy cũng ảnh hưởng tới mực nước.
Đang đi thuyền thì gặp giông nên làm gì?
Đưa thuyền vào bờ gần nhất ngay khi thấy gió đổi hướng hoặc nghe sấm, không chờ mưa tới. Mặc chặt áo phao, ngồi thấp giữa thuyền, nghe theo người lái. Lên bờ thì tránh xa cây cao đứng riêng và mép nước, chờ trời quang hẳn mới ra lại.
Tháng 6 đi hồ Tà Đùng có đáng không?
Đáng nếu thích không khí mát, cây cỏ xanh lại và ít khách. Cần chấp nhận mưa chiều gần như mỗi ngày, đường đất trơn. Dồn việc trên hồ vào buổi sáng, buổi chiều ở trên bờ, và theo dõi dự báo về áp thấp hay bão.
Nước hồ đục sau mưa có nguy hiểm không?
Nước đục tự nó không nguy hiểm, nhưng che mất gốc cây, cành cây trôi dưới mặt nước nên thuyền phải đi chậm. Vùng cửa suối sau mưa lớn có dòng chảy mạnh hơn bình thường, người chèo kayak, SUP nên tránh xa.
Giao mùa có nên cắm trại ven hồ không?
Được, nhưng phải chọn chỗ kỹ hơn mùa khô: đất cao, không nằm dưới chân bờ dốc, không gần cửa suối, có chỗ trú khi giông. Mang lều chống mưa tốt, bạt che, và có phương án vào nhà nghỉ nếu dự báo có mưa lớn kéo dài.