Màu nước hồ Tà Đùng đổi theo ba thứ chính: bầu trời phía trên, lượng đất và phù sa lơ lửng trong nước, và độ sâu của chỗ mình nhìn. Ngày trời trong mùa khô, nước giữa hồ thường xanh lam đậm, vùng nông quanh đảo ánh xanh ngọc; ngày nhiều mây, nước xám bạc; sau mưa lớn mùa mưa, các nhánh gần cửa suối đỏ đục vì đất bazan trôi xuống. Màu nước nói lên tình trạng của hồ, nhưng không cho biết nước có sạch để uống hay an toàn để bơi.
Hồ Tà Đùng là hồ chứa thủy điện Đồng Nai 3, nằm ở xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng (trước 7/2025 thuộc Đắk Glong, Đắk Nông). Lòng hồ là thung lũng sông giữa vùng đất đỏ bazan, xung quanh là rừng, rẫy cà phê và vườn cây. Chính đất đỏ quanh hồ là nhân vật quan trọng nhất trong chuyện màu nước, vì mỗi trận mưa là một lần đất được rửa xuống hồ.
Bài giải thích vì sao có từng màu, khi nào hay gặp, và màu nước báo hiệu điều gì cho người đi thuyền, người câu, người chụp ảnh. Bài không đưa số đo độ đục hay chất lượng nước, vì những số liệu đó thuộc về cơ quan quan trắc môi trường.
Nước không có màu riêng: ba thứ quyết định màu ta thấy
Một cốc nước hồ múc lên gần như không màu. Màu ta thấy khi nhìn mặt hồ là kết quả của ánh sáng: một phần ánh sáng phản chiếu từ mặt nước (mang màu trời), một phần đi xuống nước, gặp các hạt lơ lửng và đáy hồ rồi bật ngược lên (mang màu của nước và những gì trong nước). Tỉ lệ hai phần này quyết định mặt hồ trông xanh, xám hay nâu.
Thứ nhất là bầu trời. Nhìn mặt hồ ở góc thấp, phần lớn thứ mắt thấy là ánh phản chiếu. Trời xanh trong thì hồ xanh, trời xám thì hồ xám. Đó là lý do cùng một vùng nước mà sáng nắng thì xanh lam, chiều u ám thì như tấm thiếc.
Thứ hai là những gì lơ lửng trong nước: hạt đất, phù sa, tảo, mùn hữu cơ. Nước càng nhiều hạt đất đỏ thì càng ngả nâu đỏ; nhiều tảo thì ngả xanh lục; nước rất ít hạt thì ánh sáng đi sâu, màu xanh lam đậm. Thứ ba là độ sâu và màu đáy: ở vùng nông, ánh sáng chạm đáy cát, đá, đất đỏ rồi bật lên, cho những sắc xanh ngọc, vàng nâu mà vùng nước sâu không có.
Bốn màu nước hay gặp ở hồ Tà Đùng
Xanh lam đậm. Gặp ở vùng giữa hồ, ngày trời trong, nước ít phù sa — thường vào mùa khô khi đất đã lắng xuống đáy. Đây là màu của những tấm ảnh chụp hồ từ trên cao đẹp nhất.
Xanh ngọc, xanh lá nhạt. Gặp ở vùng nông quanh đảo, bờ thoải, khi nắng chiếu xiên và nước đủ trong để thấy đáy. Có khi là do tảo phát triển ở vùng nước lặng, ấm.
Xám bạc, xám chì. Gặp những ngày trời nhiều mây, mưa dầm, hoặc lúc sương. Mặt nước phản chiếu bầu trời xám nên mất hẳn sắc xanh. Rất đặc trưng của mùa mưa.
Nâu đỏ, đỏ đục. Gặp sau những trận mưa lớn, nhất là gần cửa suối và các nhánh hồ hẹp. Đất bazan đỏ bị nước mưa cuốn xuống, lơ lửng trong nước vài ngày rồi lắng dần.
Vàng nâu trong vắt. Gặp ở vùng nước rất nông sát bờ mùa khô, khi nước trong và đáy là đất, cát vàng. Nhìn từ thuyền như mặt kính đặt trên nền đất — đẹp, nhưng cũng là dấu hiệu thuyền sắp chạm đáy.
Đất đỏ bazan và những dải nước hai màu
Vùng quanh hồ Tà Đùng có nhiều đất đỏ bazan, loại đất giàu sắt, hạt mịn, khi khô thì cứng, gặp nước thì dễ bị cuốn trôi. Rẫy cà phê và đường đất trên sườn đồi để lộ mặt đất, mỗi trận mưa lớn lại rửa trôi một lớp đất mặt xuống khe suối, suối đổ ra hồ.
Khi dòng suối đục đỏ gặp nước hồ trong hơn, hai khối nước không hoà vào nhau ngay. Nhìn từ trên đồi hay từ thuyền có thể thấy rõ một dải nước nâu đỏ loang ra từ cửa suối, ranh giới với nước xanh khá sắc nét. Dải này dài hay ngắn, tồn tại lâu hay mau tuỳ lượng mưa và tuỳ gió đẩy.
Ở các nhánh hồ hẹp, nước đỏ có thể chiếm cả nhánh trong vài ngày. Ở vùng giữa hồ rộng, phù sa loãng dần và lắng xuống, nước giữ được màu xanh. Đây cũng là một cách thấy được sức nặng của chuyện giữ rừng, giữ cỏ trên sườn đồi: chỗ nào đất trơ, chỗ đó nước đỏ nhiều nhất.
Màu nước theo mùa
Gộp lại, mỗi mùa có một bảng màu riêng. Bảng dưới là những gì thường thấy; mỗi năm, mỗi trận mưa lại khác.
| Khoảng thời gian | Màu nước giữa hồ | Màu nước gần cửa suối | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Mùa khô (khoảng 12 – 4) | Xanh lam, trong | Trong, có khi xanh ngọc | Ít mưa, phù sa đã lắng |
| Đầu mùa mưa (khoảng 5 – 6) | Xanh xen xám | Đỏ đục từng đợt | Mưa đầu rửa trôi đất khô tích cả mùa |
| Giữa mùa mưa (khoảng 7 – 9) | Xám bạc, xanh rêu | Thường đục | Mưa nhiều, trời nhiều mây |
| Cuối mưa (khoảng 10 – 11) | Xanh dần lại | Đục giảm dần | Mưa thưa, nước đứng lâu, phù sa lắng |
Ai muốn thấy hồ xanh nhất nên đi vào mùa khô, chọn ngày trời trong, đứng chỗ cao nhìn xuống vào giữa buổi sáng. Ai thích những dải nước hai màu thì đi sau một trận mưa lớn đầu mùa, nhìn từ đồi cao.
Nước xanh có phải nước sạch?
Đây là hiểu lầm hay gặp. Nước trong và xanh nghĩa là ít hạt lơ lửng, ánh sáng đi được sâu. Nó không nói gì về vi khuẩn, hoá chất hay chất hữu cơ hoà tan. Một vùng nước trong vắt vẫn có thể chứa vi sinh từ phân gia súc, nước thải sinh hoạt, hay dư lượng phân bón từ rẫy trên đồi.
Ngược lại, nước đỏ đục sau mưa trông đáng sợ, nhưng phần lớn là hạt đất. Nó gây phiền cho thuyền, cho người câu, làm cá bỏ ăn vài hôm, nhưng không phải dấu hiệu ô nhiễm theo nghĩa hoá chất.
Vì vậy, dù màu nào, không uống nước hồ trực tiếp. Mang đủ nước uống theo người. Ai có vết thương hở nên hạn chế ngâm tay chân lâu trong nước hồ, rửa sạch bằng nước sạch sau khi tiếp xúc.
Câu hỏi nước hồ sạch hay không là chuyện của quan trắc môi trường, cần lấy mẫu và phân tích. Người đi chơi không tự kết luận được bằng mắt, nên cách an toàn là coi nước hồ là nước chưa xử lý trong mọi trường hợp.
Khi nước chuyển xanh lục đậm và có váng
Ở những vịnh kín gió, nước lặng, ấm, nhận nhiều chất dinh dưỡng từ đất và phân bón trôi xuống, tảo có thể phát triển mạnh làm nước chuyển xanh lục đậm, đôi khi có váng xanh nổi trên mặt hoặc dạt vào bờ. Hiện tượng này gặp ở nhiều hồ chứa, không riêng gì Tà Đùng, thường vào lúc nước ấm và ít xáo trộn.
Một số loại tảo lam khi nở hoa có thể sinh độc tố gây kích ứng da, ảnh hưởng tới vật nuôi uống nước. Người chơi trên hồ không cần biết tên loài, chỉ cần một nguyên tắc: thấy nước xanh lục đặc như sơn, có váng hay mùi lạ, thì không lội, không cho trẻ nghịch nước, không cho chó uống, không câu cá ăn ở vùng đó.
Nếu thấy hiện tượng như vậy kéo dài ở một vùng rộng, có thể báo cho chính quyền xã hoặc người quản lý khu du lịch nơi mình ở. Theo dõi, đánh giá chất lượng nước hồ chứa là việc của cơ quan chuyên môn.
Chụp màu nước cho đúng
Màu nước trên ảnh nhiều khi khác hẳn mắt thấy. Một vài mẹo cho người cầm điện thoại hay máy ảnh trên thuyền và bên bờ:
- Muốn thấy màu nước thật, chụp hướng xuống, góc càng dốc càng bớt ánh phản chiếu của trời.
- Kính lọc phân cực trên máy ảnh, hoặc đeo kính râm phân cực khi nhìn, giúp cắt bớt ánh lóa trên mặt nước, thấy rõ màu và đáy.
- Chụp lúc giữa buổi sáng hoặc đầu chiều khi nắng đủ cao chiếu vào nước; nắng xiên quá thì mặt nước chỉ còn phản chiếu.
- Dải nước hai màu sau mưa nhìn rõ nhất từ trên cao: một đỉnh đồi ven hồ, một tầng lầu nhìn xuống.
- Đừng chỉnh màu quá tay. Nước hồ Tà Đùng đẹp vì thật; ảnh xanh lét quá mức làm người sau tới thất vọng.
- Ngày nhiều mây, đừng cố tìm màu xanh. Chụp chính sắc xám bạc của mặt hồ cùng những lớp đảo mờ — đó là màu riêng của mùa mưa.
- Giữ điện thoại trong túi chống nước có dây đeo khi ở trên thuyền; một cú trượt tay là mất máy xuống nước sâu.
Rừng ven hồ giữ màu xanh cho nước
Nhìn kỹ một trận mưa lớn sẽ thấy: suối chảy qua rừng còn nguyên tán thường đục ít hơn suối chảy qua rẫy mới phát, đường đất mới mở. Lá rừng đỡ hạt mưa, lớp thảm mục và rễ cây giữ đất lại, nước ngấm xuống rồi mới chảy ra suối. Đất trơ thì ngược lại, mưa đập thẳng xuống, cuốn đất đi ngay.
Điều này có nghĩa là màu nước hồ không chỉ do trời quyết định. Rừng quanh hồ, cỏ trên các đảo, cách người ta làm rẫy trên sườn dốc đều góp vào việc hồ xanh hay đỏ sau mỗi mùa mưa. Đất trôi xuống hồ năm này qua năm khác cũng lắng dần xuống đáy, làm hồ nông dần ở những nhánh gần cửa suối.
Người đến chơi góp phần giữ màu nước bằng những việc nhỏ: không chặt cây, không phát cỏ làm chỗ cắm trại trên sườn dốc, đi theo lối có sẵn, mang rác về. Những việc ấy nghe nhỏ, nhưng cộng lại qua nhiều năm là khác biệt giữa một hồ xanh và một hồ đỏ.
Màu nước nói gì với người đi thuyền và người câu
Với người lái thuyền, nước đục là tín hiệu đi chậm: không thấy gốc cây, đá, cành trôi dưới mặt nước. Nước trong cho phép nhìn được vật cản ở vùng nông, nhưng cũng dễ đánh lừa độ sâu — đáy trông gần mà thật ra khá sâu, hoặc ngược lại.
Với người câu cá, ranh giới giữa nước đục và nước trong ở cửa suối là chỗ nhiều người thích thả câu, vì nước suối mang thức ăn vào và cá hay lượn dọc vùng giáp ranh. Nhưng sau mưa lớn, dòng nước ở cửa suối có thể mạnh và bờ đất sát đó dễ sụt, phải chọn chỗ đứng an toàn.
Với người chèo kayak, SUP, vùng nước xanh trong ở giữa hồ vào buổi sáng mùa khô là đẹp nhất để chèo; vùng nước đỏ đục sau mưa nên tránh, vì thường đi kèm vật trôi và dòng chảy.
Câu hỏi thường gặp
Nước hồ Tà Đùng xanh nhất vào tháng mấy?
Thường là mùa khô, khoảng tháng 12 tới tháng 4, khi ít mưa và phù sa đã lắng. Ngày trời trong, nhìn vào giữa buổi sáng, vùng giữa hồ ánh xanh lam đậm. Mỗi năm mỗi khác tuỳ lượng mưa cuối mùa và những trận mưa trái mùa.
Vì sao sau mưa nước hồ Tà Đùng màu đỏ?
Vì vùng quanh hồ nhiều đất đỏ bazan. Mưa lớn cuốn lớp đất mặt trên sườn đồi, rẫy, đường đất xuống suối rồi đổ vào hồ. Hạt đất mịn lơ lửng làm nước đỏ đục, rõ nhất ở cửa suối và nhánh hồ hẹp, vài ngày sau lắng dần.
Nước hồ trong xanh có uống được không?
Không nên. Màu xanh trong chỉ cho biết nước ít hạt lơ lửng, không nói gì về vi khuẩn hay chất hoà tan. Hồ nhận nước từ rẫy, khu dân cư, gia súc. Mang nước uống sạch theo người khi đi thuyền, chèo hay cắm trại.
Thấy nước hồ có váng xanh thì có sao không?
Váng xanh, nước đặc như sơn ở vịnh kín có thể là tảo nở hoa, một số loại có thể gây kích ứng. Không lội, không cho trẻ nghịch nước, không cho vật nuôi uống, không câu cá ăn ở vùng đó. Nếu kéo dài, báo cho chính quyền xã hoặc nơi mình ở.
Làm sao chụp được màu nước hồ Tà Đùng đẹp như ảnh trên mạng?
Chọn ngày trời trong mùa khô, chụp từ trên cao nhìn xuống vào giữa buổi sáng, dùng kính lọc phân cực nếu có. Nhiều ảnh trên mạng đã chỉnh màu mạnh; ảnh thật có thể dịu hơn nhưng trung thực hơn với cái anh chị thấy.
Nước hồ đục có làm cá chết không?
Đục do đất sau mưa thường làm cá bỏ ăn hoặc dời chỗ vài ngày chứ ít khi gây chết hàng loạt. Cá chết bất thường thường liên quan tới nguyên nhân khác như thiếu oxy, ô nhiễm. Nếu thấy cá chết nhiều, báo chính quyền địa phương thay vì tự đoán.