Sau một trận mưa lớn, mặt hồ Tà Đùng thay đổi rõ trong vài giờ đến vài ngày: các suối đổ nước đỏ đục vào hồ, kéo theo cành cây, thân cây, rác; nhánh hồ hẹp gần cửa suối có thể lên nước nhanh; bờ đất đỏ ngấm nước dễ sạt; trời có thể còn những đợt mưa tiếp. Thông thường, sau một trận giông chiều, sáng hôm sau mặt hồ giữa đã đi được nếu trời quang; sau đợt mưa dầm nhiều ngày hay có tin áp thấp, bão, nên chờ lâu hơn và nghe người địa phương.
Hồ nhận nước từ sông Đồng Nai phía thượng nguồn và nhiều suối nhỏ chảy qua rừng, rẫy quanh hồ. Mưa lớn trên cả lưu vực làm lượng nước về hồ tăng; nhà máy và đơn vị vận hành điều tiết theo quy trình được duyệt, có thể phải xả nước qua đập khi hồ gần đầy.
Bài nói những gì người chơi trên hồ cần biết sau mưa lớn. Bài không đưa số liệu mực nước hay lưu lượng xả; thông tin chính thức về điều tiết, xả lũ do đơn vị vận hành và chính quyền thông báo. Khi thông báo chính thức và bài viết này khác nhau, hãy làm theo thông báo chính thức.
Những gì xảy ra trên mặt hồ trong vài giờ đầu
Khi mưa lớn trút xuống sườn đồi, nước chảy tràn trên mặt đất, gom vào khe, ra suối. Chỉ sau một thời gian ngắn, các suối nhỏ quanh hồ chuyển từ dòng nước trong lặng lẽ thành dòng chảy xiết, đỏ đục, ầm ào. Cửa suối là nơi thay đổi đầu tiên: nước đỏ phun ra hồ thành một dải, đẩy theo bọt, lá cây, cành gãy.
Ở nhánh hồ hẹp, nhất là nhánh đón nhiều suối, nước có thể dâng nhanh hơn vùng giữa hồ vì lượng nước đổ vào dồn vào một lòng hẹp. Những bãi đất thấp ven nhánh có thể ngập lại chỉ sau một trận mưa. Ai đang ở những chỗ trũng sát nước lúc mưa lớn nên lên chỗ cao ngay.
Trên vùng nước rộng, mưa to kèm gió làm mặt hồ trắng xoá, tầm nhìn còn vài chục mét. Đây là lúc tuyệt đối không ở trên thuyền nhỏ, kayak hay SUP. Nếu lỡ đang ở hồ khi mưa ập tới, vào bờ gần nhất, không cố về đúng bến. Lên bờ rồi thì tìm chỗ đất cao, xa cây đứng một mình, chờ mưa và sấm qua hẳn.
Gỗ trôi và rác: chướng ngại số một sau mưa
Từ đâu ra. Mưa lớn cuốn cành khô, thân cây đổ, tre nứa, cỏ rác trên sườn đồi và dọc khe suối ra hồ. Đợt mưa lớn đầu mùa thường mang nhiều nhất, vì cả mùa khô đã tích tụ.
Khó thấy. Một khúc gỗ ngâm nước nặng, nổi gần ngang mặt nước, trong nước đục gần như không nhìn thấy. Thuyền máy chạy nhanh va vào có thể hỏng chân vịt, thủng vỏ thuyền nhỏ, hất người ngồi mũi.
Dồn theo gió. Sau mưa, gió đẩy rác và gỗ trôi dạt vào một số vịnh, một số bờ khuất. Những chỗ ấy có thể dày đặc cành cây, không len thuyền vào được.
Cách đi. Thuyền đi chậm, người ngồi mũi để ý mặt nước phía trước, tránh vùng nước đục gần cửa suối trong vài ngày đầu. Kayak, SUP tránh hẳn các vùng có rác dạt.
Không vớt gỗ lớn một mình. Thân cây trôi nặng hơn vẻ ngoài, có thể lật thuyền nhỏ khi cố kéo. Để người làm nghề và đơn vị quản lý xử lý.
Xả lũ và thông báo điều tiết: người chơi cần biết gì
Hồ chứa thủy điện vận hành theo quy trình được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Khi lượng nước về lớn và hồ gần mức cao, đơn vị vận hành có thể mở cửa xả để giữ an toàn công trình. Việc xả lũ thường có thông báo trước tới chính quyền và người dân vùng hạ du; vùng hạ du, tức phía dưới đập, là nơi chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất.
Với người chơi trên mặt hồ phía trên đập, điều quan trọng là tránh xa khu vực đập, cửa lấy nước, cửa xả và các công trình của nhà máy vào mọi lúc, nhất là khi đang điều tiết. Dòng chảy gần các cửa này có thể rất mạnh và không nhìn thấy được trên mặt nước.
Khi có tin áp thấp, bão, mưa lớn diện rộng, theo dõi thông báo của chính quyền địa phương và hỏi nơi mình ở. Bài này không thay được các thông báo chính thức đó. Nếu chính quyền khuyến cáo không ra hồ, đừng ra.
Bờ đất sau mưa: sạt và trơn
Đất đỏ bazan ngấm nước nặng lên, mất độ kết dính. Những vách đất dựng đứng ven hồ, nhất là chỗ đã bị sóng khoét chân trong mùa khô, có thể sạt sau mưa lớn, có khi sạt muộn vài giờ hay một hai ngày sau khi mưa đã tạnh. Đừng đứng trên mép, đừng ngồi dưới chân những vách này.
Đường đất xuống bến sau mưa trơn như phủ dầu. Xe máy, xe nhỏ có thể trượt ở dốc; người đi bộ dễ ngã. Nếu không cần thiết, chờ đất ráo bớt rồi hãy xuống. Nếu phải đi, mang giày đế gai, đi chậm, bước ngắn, bám vào cỏ hoặc cây chắc bên đường.
Những vết nứt mới trên mặt đất song song với mép bờ là dấu hiệu khối đất phía ngoài đang tách ra. Thấy vết nứt như vậy thì lùi xa khỏi mép, báo cho người quản lý khu vực.
Sau mưa, khi nào ra hồ lại
Không có quy tắc cố định, nhưng có thể dựa vào loại mưa để ước lượng. Bảng dưới là gợi ý thận trọng, luôn ưu tiên lời khuyên của người địa phương và thông báo chính thức.
| Loại mưa vừa qua | Mặt hồ thường thế nào | Ra hồ lại khi |
|---|---|---|
| Giông chiều ngắn | Đục gần cửa suối, ít gỗ trôi, giữa hồ ổn | Sáng hôm sau nếu trời quang, đi chậm, tránh cửa suối |
| Mưa to vài giờ | Đục rộng, có gỗ, rác trôi, nhánh hẹp lên nước | Sau một ngày, hỏi người lái tình hình rồi mới đi |
| Mưa dầm nhiều ngày | Nước lên rõ, đục, nhiều vật trôi, bờ sạt | Khi mưa dứt và đường xuống bến an toàn; chờ thêm nếu có điều tiết |
| Có áp thấp, bão ảnh hưởng | Gió mạnh, mưa lớn, có thể có điều tiết xả | Khi chính quyền thôi khuyến cáo và trời ổn định |
Nhớ rằng một đợt mưa thường đi kèm đợt sau. Một buổi sáng quang đãng giữa đợt mưa dầm chưa chắc là cuối đợt.
Nhưng mặt hồ sau mưa cũng rất đẹp
Khi mưa vừa dứt và mây bắt đầu tan, không khí được rửa sạch, núi xa hiện rõ từng lớp. Mặt hồ có thể lặng hẳn trong khoảng sau mưa, phản chiếu những đám mây trắng đang trôi. Hơi nước bốc lên từ rừng trên các đảo thành những dải mây mỏng như khói. Đôi khi có cầu vồng ngang hồ khi nắng chiều xuyên qua màn mưa còn sót.
Những khoảnh khắc ấy thưởng thức từ bờ là đủ, không cần ra thuyền. Đứng ở chỗ đất bằng, cao, xa mép nước, nhìn ra hồ. Người chụp ảnh sẽ thấy ánh sáng sau mưa mềm và trong hơn bất kỳ lúc nào.
Sáng hôm sau một đêm mưa thường là buổi sáng đẹp nhất: trời trong, mây thấp vờn quanh đảo, mặt hồ yên. Nếu thời tiết đã ổn định, đó là lúc đáng ra hồ — vẫn tránh cửa suối, vẫn đi chậm vì gỗ trôi.
Người cắm trại ven hồ khi mưa lớn
Người đang cắm trại ven hồ khi mưa lớn là nhóm cần chú ý nhất. Lều dựng ở chỗ trũng, gần cửa suối hoặc dưới chân vách đất là ba vị trí nguy hiểm. Nước từ sườn đồi chảy tràn có thể đi xuyên qua khu lều; nước hồ ở nhánh hẹp có thể lên tới mép lều; vách đất có thể sạt.
Khi dự báo có mưa lớn, chọn khu cắm trại có người quản lý, có mái che, có lối lên chỗ cao. Đang ở trong lều mà mưa to kéo dài, nước bắt đầu chảy qua sàn lều, hãy dời lên chỗ cao ngay, bỏ lại đồ nếu cần. Đồ đạc mua lại được.
Sau mưa, kiểm tra quanh chỗ lều: cây có cành gãy treo lơ lửng phía trên không, mặt đất có nứt không, nước hồ đã lên tới đâu. Rồi mới quyết định ở tiếp hay dọn về.
Cá và người câu sau mưa
Người câu cá ở các hồ thủy điện thường để ý những ngày sau mưa. Nước suối đổ vào mang theo côn trùng, giun, hạt cỏ và mùn hữu cơ; cá hay tìm tới vùng giáp ranh giữa nước đục và nước trong ở cửa suối để kiếm ăn. Đó là lý do có người chờ mưa tạnh là ra câu. Nhưng đây là kinh nghiệm chung, không phải lần nào cũng đúng, và có lúc nước quá đục làm cá bỏ ăn vài hôm.
Điều quan trọng hơn chuyện câu được hay không là chỗ đứng. Cửa suối sau mưa là nơi dòng nước mạnh nhất và bờ đất bị xói nhiều nhất. Đứng trên mỏm đất sát dòng chảy để quăng câu là cách dễ ngã xuống nước nhất. Chọn chỗ đứng lùi vào trong, đất bằng, có cỏ bám, và không câu một mình.
Không dùng lưới, chích điện hay bất kỳ cách đánh bắt tận diệt nào, dù là lúc cá tụ nhiều sau mưa. Những cách đó bị cấm theo quy định về khai thác thủy sản và làm hồ nghèo đi cho cả những người sống bằng nghề cá. Quy định cụ thể nên kiểm với chính quyền địa phương.
Việc nhỏ người đến chơi làm được sau mưa
Sau mỗi trận mưa lớn, rác trôi dạt vào bờ: chai nhựa, túi nilon, hộp xốp. Phần nhiều trong số đó là rác bị vứt trên sườn đồi, dọc đường, ở các điểm dừng chân trong mùa khô. Một túi rác nhỏ mang theo khi đi dạo bờ hồ, nhặt vài món mắc trên bãi gần chỗ mình ngồi, là việc ai cũng làm được.
Không đốt rác nhựa ven hồ; khói độc và tro nhựa lại trôi xuống nước ở trận mưa sau. Mang rác về chỗ ở, bỏ vào nơi thu gom. Nếu thấy rác dồn thành đống lớn ở một vịnh, báo cho người quản lý khu du lịch hoặc chính quyền xã thay vì tự tìm cách xử lý.
Cũng đừng bẻ cành, chặt cây ven bờ để làm củi hay dọn chỗ ngồi sau mưa. Chính hàng cây ven bờ giữ cho đất không sạt, cho nước không đỏ thêm ở lần mưa tới.
Câu hỏi thường gặp
Sau mưa bao lâu thì đi thuyền trên hồ Tà Đùng được?
Sau giông chiều ngắn, sáng hôm sau thường đi được nếu trời quang, đi chậm và tránh cửa suối. Sau mưa to hay mưa dầm nhiều ngày, nên chờ ít nhất một ngày và hỏi người lái tình hình gỗ trôi, nước lên. Khi có áp thấp, bão thì chờ chính quyền thôi khuyến cáo.
Mưa lớn thì hồ Tà Đùng có xả lũ không?
Khi lượng nước về lớn và hồ gần mức cao, đơn vị vận hành có thể điều tiết xả theo quy trình được duyệt và thường có thông báo tới chính quyền, người dân hạ du. Người chơi trên hồ luôn tránh xa khu đập, cửa xả, cửa lấy nước và theo dõi thông báo chính thức.
Vì sao sau mưa trên hồ nhiều gỗ trôi?
Mưa lớn cuốn cành khô, cây đổ, tre nứa trên sườn đồi và dọc khe suối ra hồ, nhất là đợt mưa đầu mùa. Gỗ ngâm nước nổi gần ngang mặt nước, khó thấy trong nước đục. Thuyền phải đi chậm, người ngồi mũi để ý phía trước.
Đang cắm trại ven hồ gặp mưa lớn thì làm gì?
Dời lên chỗ cao ngay khi thấy nước chảy qua khu lều hoặc nước hồ lên gần, không chờ mưa tạnh. Tránh chỗ trũng, cửa suối, chân vách đất. Bỏ đồ lại nếu cần. Sau mưa, kiểm tra cành cây treo, vết nứt đất trước khi quay lại chỗ lều.
Sau mưa lớn nước hồ có đục lâu không?
Gần cửa suối và trong nhánh hồ hẹp, nước có thể đục vài ngày tuỳ lượng mưa. Vùng giữa hồ thường trong lại nhanh hơn. Mưa liên tiếp nhiều ngày thì đục kéo dài. Nước đục chủ yếu do đất đỏ, không phải ô nhiễm hoá chất, nhưng che mất vật trôi.
Ngắm hồ sau mưa nên đứng ở đâu?
Đứng ở chỗ đất bằng, cao, xa mép nước và xa chân vách đất. Sau mưa bờ đất mềm, dễ sạt và rất trơn. Ánh sáng sau mưa rất đẹp, nhìn từ bờ là đủ; không cần ra thuyền khi mặt nước còn nhiều gỗ trôi.