Phần lớn người chở khách bằng thuyền trên hồ Tà Đùng là các hộ ven hồ vốn có thuyền đánh cá hay thuyền đi rẫy, nay chở thêm khách du lịch ra đảo và đi vòng hồ; một số đơn vị du lịch có thuyền riêng chuyên chở khách. Nghề này chạy theo mùa nước của hồ thủy điện, theo thời tiết và theo mùa rẫy, nên giờ giấc, tuyến đi, số chuyến thay đổi; khách hiểu nhịp đó sẽ đặt thuyền đúng lúc và đi an toàn hơn.
Bài này nhìn từ phía người làm nghề: họ dùng loại thuyền gì, một ngày của họ thế nào, cái gì khiến họ nhận hay từ chối một chuyến, và những thứ họ mong khách hiểu. Phần kỹ thuật đi thuyền ra đảo và chèo kayak đã có ở chuyên mục khác của trang; ở đây là chuyện nghề.
Từ thuyền đánh cá tới thuyền chở khách
Khi hồ chứa tích nước, mặt nước rộng mở ra, nhiều nhà ven hồ sắm thuyền để đánh cá, đi lại giữa các bờ, chở nông sản từ rẫy bên kia hồ về. Thuyền lúc đầu là phương tiện làm ăn, không phải phương tiện du lịch. Khi khách tìm tới, muốn ra đảo, muốn ngắm hồ từ giữa nước, những chiếc thuyền ấy bắt đầu chở thêm người.
Từ đó hình thành một kiểu nghề kiêm: buổi sáng sớm đi thăm lưới, gỡ cá; gần trưa hay chiều chở khách; mùa rẫy thì lên rẫy, chỉ chở khách cuối tuần. Một số hộ thấy khách đông dần thì đầu tư thuyền lớn hơn, sơn sửa, có mái che, mua thêm áo phao, chuyển dần sang chở khách là chính.
Cũng có những đơn vị du lịch, khu nghỉ dưỡng ven hồ có thuyền riêng, người lái riêng, phục vụ khách của mình hoặc nhận khách ngoài. Những đơn vị này thường có quy trình rõ hơn, nhưng số lượng không nhiều.
Điều đáng nói là người chở thuyền ở đây phần lớn rất thuộc hồ: thuộc chỗ nào nước sâu, chỗ nào có cây chết ngầm dưới mặt nước, vịnh nào kín gió khi chiều xuống, bờ đảo nào lên được. Kinh nghiệm đó là tài sản lớn nhất của nghề, và là lý do nên đi với người lái quen hồ thay vì tự thuê thuyền về tự lái.
Những kiểu thuyền thường gặp
Thuyền máy nhỏ. Thân gỗ hay composite, gắn máy đuôi tôm hay máy ngoài, chở vài người. Đây là loại phổ biến nhất, đi nhanh, linh hoạt, vào được các nhánh hẹp. Thuyền nhỏ thì nhạy với sóng, gió; người ngồi phải ngồi yên, chia đều hai bên.
Thuyền lớn có mái che. Chở được nhóm đông hơn, có mái che nắng mưa, ghế ngồi dọc hai bên. Đi chậm hơn nhưng ổn định, hợp với gia đình có trẻ nhỏ, người lớn tuổi.
Thuyền gỗ không máy, thuyền thúng. Dùng chủ yếu để đánh cá gần bờ hay ra lồng bè, ít khi chở khách đi xa. Khách có thể được chèo thử gần bờ, luôn có áo phao và người địa phương đi kèm.
Ca nô. Một số nơi có ca nô nhanh, thường của đơn vị du lịch hay khu nghỉ, hợp với chuyến ngắn cần đi nhanh. Ca nô chạy nhanh tạo sóng lớn, ảnh hưởng tới thuyền nhỏ và lồng bè; người lái có trách nhiệm sẽ giảm tốc khi đi gần bờ, gần lồng, gần thuyền khác.
Kayak, SUP. Không phải nghề chở khách nhưng nhiều đơn vị cho thuê kèm, có khi người chở thuyền kéo theo vài chiếc ra vịnh kín gió cho khách chèo. Phần cho thuê kayak có bài riêng trong chuyên mục này.
Nghề chạy theo mùa nước và thời tiết
Hồ Tà Đùng là hồ chứa thủy điện, mực nước thay đổi theo mùa mưa, mùa khô và theo vận hành của nhà máy. Mùa nước cao, hồ đầy, nhiều đảo nhỏ chìm bớt, thuyền vào được những nhánh sâu trong rừng. Mùa nước thấp, bờ đất đỏ lộ ra, đảo nổi cao hơn, có những bến quen phải dời ra xa vì nước rút, và có những luồng không còn đi được vì lộ gốc cây, đá ngầm.
Người chở thuyền điều chỉnh theo đó: đổi bến, đổi tuyến, đổi giờ. Mùa nước thấp, đường từ bờ xuống bến có khi dài và dốc hơn, khách đi lại vất vả hơn. Khách nên hỏi trước bến đang ở đâu, đường xuống ra sao, nhất là khi đi cùng người già và trẻ nhỏ.
Thời tiết là yếu tố quyết định từng ngày. Mùa mưa ở vùng cao nguyên phía Nam thường có giông vào buổi chiều; giông trên mặt hồ rộng mang theo gió mạnh, sóng và sét. Người làm nghề có kinh nghiệm thường chạy buổi sáng, hạn chế chiều muộn trong mùa mưa, và sẵn sàng huỷ chuyến khi thấy mây đen kéo tới.
Mùa khô thì trời trong, ít mưa, nhưng gió có lúc mạnh, nhất là buổi chiều. Sương sớm dày cũng làm thuyền phải chờ, vì giữa hồ nhiều đảo mà tầm nhìn thấp thì dễ lạc hướng.
Một ngày của người chở thuyền
Một ngày điển hình của người chở thuyền kiêm đánh cá bắt đầu từ lúc trời còn tối: ra hồ thăm lưới, gỡ cá, mang về bến bán. Sau đó về nhà ăn sáng, kiểm thuyền, đổ xăng, lau ghế, xếp áo phao. Khách hẹn giờ nào thì ra bến giờ đó; một chuyến vòng hồ có thể mất vài giờ tuỳ tuyến.
Giữa các chuyến là thời gian nghỉ, sửa máy, hay lên rẫy một lúc. Chiều có thể chạy thêm một chuyến nếu trời tốt. Tối về, cột thuyền chắc ở bến, che máy, rồi chuẩn bị lưới cho sáng hôm sau.
Thu nhập từ chở khách không đều: cuối tuần, ngày lễ có thể nhiều chuyến; ngày thường, mùa mưa có khi cả tuần không có khách. Chi phí thì đều: xăng, dầu máy, sửa máy, thay áo phao, sơn sửa thân thuyền, và với những thuyền đã đăng ký, các khoản liên quan tới giấy tờ, kiểm định.
Hiểu điều đó, anh chị sẽ thấy vì sao người chở thuyền cần khách đặt trước, vì sao họ không thích bị huỷ phút chót, và vì sao giá chuyến thuyền không chỉ là tiền xăng.
Cũng vì vậy mà nhiều người chở thuyền muốn có khách quen. Một đoàn khách vui vẻ, đúng hẹn, giữ sạch thuyền, lần sau quay lại hay giới thiệu bạn bè, là nguồn thu ổn định quý hơn mọi quảng cáo. Nếu anh chị hài lòng với chuyến đi, lưu lại liên lạc và giới thiệu cho người quen là cách cảm ơn thiết thực nhất.
Vì sao người chở thuyền từ chối một chuyến
Thời tiết xấu. Mây đen, gió mạnh, sấm chớp, sương quá dày. Người làm nghề có kinh nghiệm sẽ huỷ hay hoãn. Đó là quyết định đúng, đừng ép. Trên mặt hồ rộng, gió giông có thể nổi lên chỉ trong vài phút và sóng lớn hơn hẳn cảm giác khi đứng trên bờ.
Quá số người. Mỗi thuyền chỉ chở được một số người nhất định. Nhóm đông hơn thì phải chia hai thuyền hay chạy hai lượt; đừng đòi chen thêm vài người.
Khách đã uống rượu bia. Người say ngồi không vững, dễ ngã xuống nước, khó cứu. Nhiều người lái từ chối chở khách đang say, hay không cho mang rượu lên thuyền.
Khách không chịu mặc áo phao. Người lái có trách nhiệm sẽ không khởi hành khi có người không mặc áo phao. Đó là bảo vệ khách và bảo vệ chính họ.
Yêu cầu vào vùng không được đi. Gần đập, cửa nhận nước, các vùng hạn chế của nhà máy thủy điện, hay sâu vào vùng rừng đặc dụng. Người lái biết rõ những vùng đó; đừng đòi vào.
Thuyền hoặc máy có vấn đề. Máy yếu, thân thuyền rò nước, thiếu áo phao cho đủ người. Người lái tự huỷ chuyến trong trường hợp này là người đáng tin; hãy cảm ơn thay vì phàn nàn.
Người lái thuyền có trách nhiệm trông thế nào
Khách lạ khó đánh giá tay nghề lái thuyền chỉ qua một cuộc nhắn tin. Nhưng có những dấu hiệu dễ thấy ngay ở bến. Người lái có trách nhiệm phát áo phao trước khi ai bước xuống thuyền, chỉnh dây cho trẻ em, và không khởi hành khi còn người chưa mặc. Họ nhắc chỗ ngồi, nhắc chia đều hai bên, nói trước tuyến đi và thời gian về.
Thuyền của họ thường gọn gàng: áo phao không mục, xếp ở chỗ dễ lấy; máy được che chắn, không rò dầu ra lòng thuyền; có gàu tát nước, có mái chèo dự phòng phòng khi máy hỏng giữa hồ. Một số thuyền có thêm phao tròn có dây ném, túi sơ cứu nhỏ.
Trong lúc chạy, người lái giỏi giảm tốc khi qua gần thuyền khác, gần lồng bè, gần bờ có người tắm; tránh chạy sát bờ đảo dốc vì có đá ngầm và cây ngập; liếc trời thường xuyên, sẵn sàng quay về khi mây kéo tới. Họ không uống rượu trước hay trong lúc lái.
Nếu anh chị thấy ngược lại: không có áo phao, thuyền chở quá đông, người lái có hơi men, máy kêu bất thường hay khói đen, thì cứ lịch sự từ chối, dù đã đặt trước. Một chuyến thuyền có thể đổi được; một tai nạn trên hồ sâu thì không.
Khách nên biết gì khi đi thuyền của người làm nghề
Hỏi rõ trước: tuyến đi, thời gian, số người tối đa, có mái che không, có áo phao cho mọi người và áo phao trẻ em không, có dừng ở đảo nào không, giá trọn chuyến hay theo người. Những câu hỏi này không làm người lái phật lòng; người làm nghề nghiêm túc còn quý khách hỏi kỹ.
Lên thuyền thì nghe theo người lái: ngồi đâu, khi nào được đứng, khi nào được lên bờ. Chia đều người hai bên mạn, không dồn về một phía để chụp ảnh. Giữ trẻ em trong tầm tay. Đồ điện thoại, máy ảnh để trong túi chống nước.
Trả tiền sòng phẳng theo thoả thuận. Nếu chuyến đi bị rút ngắn vì thời tiết, nói chuyện thẳng thắn với người lái về phần tiền; phần lớn người làm nghề ở đây đều sẵn sàng tính lại hợp lý.
Và giữ mặt hồ sạch: không ném rác, không đổ thức ăn thừa xuống nước, không để chai lọ lại trên đảo. Mặt hồ là nơi người chở thuyền kiếm sống mỗi ngày; giữ sạch nó là cách tôn trọng nghề của họ.
Nếu trên đường đi, người lái dừng lại thăm lưới, ghé lồng bè nhà quen hay chở giúp hàng cho ai đó bên kia hồ, đừng vội khó chịu. Đó là nhịp sống thật của nghề trên hồ; nhiều khách sau này nhớ nhất chính những khoảnh khắc không có trong lịch trình ấy. Chỉ cần thoả thuận trước nếu anh chị cần đúng giờ về.
Câu hỏi thường gặp
Ai chở khách bằng thuyền trên hồ Tà Đùng?
Phần lớn là hộ ven hồ có thuyền đánh cá, đi rẫy, chở thêm khách; một số đơn vị du lịch, khu nghỉ ven hồ có thuyền riêng. Người lái thường rất thuộc hồ: chỗ sâu, chỗ có cây ngầm, vịnh kín gió.
Mùa nào đi thuyền trên hồ Tà Đùng thuận lợi?
Mùa khô trời trong, ít mưa nhưng chiều có gió; mùa mưa hồ đầy, đẹp nhưng chiều hay có giông. Nhìn chung nên đi buổi sáng, đặt trước, và nghe theo người lái khi họ muốn hoãn vì thời tiết.
Vì sao người lái thuyền từ chối chở?
Thường vì thời tiết xấu, quá số người, khách đã uống rượu bia, khách không chịu mặc áo phao, hoặc khách đòi vào vùng hạn chế gần đập hay rừng đặc dụng. Đó là quyết định vì an toàn, không nên ép.
Mực nước hồ thay đổi ảnh hưởng gì tới chuyến thuyền?
Mùa nước thấp, bến có thể dời xa hơn, đường xuống bến dốc hơn, một số luồng lộ gốc cây, đá ngầm. Mùa nước cao, vào được nhánh sâu. Hỏi trước bến đang ở đâu và đường xuống thế nào.
Có nên tự thuê thuyền về tự lái không?
Không nên với người không quen hồ. Hồ chứa có cây chết ngầm, đá ngầm, vùng hạn chế, gió giông bất chợt. Đi với người lái địa phương thuộc hồ an toàn hơn nhiều.
Cần hỏi gì trước khi đặt thuyền?
Tuyến đi, thời gian, số người tối đa, áo phao cho mọi người kể cả trẻ em, mái che, điểm dừng, giá trọn chuyến hay theo người, xử lý thế nào khi thời tiết xấu. Lưu lại tin nhắn thoả thuận.