Nước hồ Tà Đùng không lạnh buốt như hồ xứ lạnh, nhưng lạnh hơn nhiều người tưởng, nhất là bên dưới lớp mặt. Ban ngày nắng làm ấm một lớp nước mỏng phía trên; xuống sâu chỉ một đoạn, nước đã lạnh hơn rõ rệt vì ánh nắng không tới. Mùa khô, đêm lạnh làm cả lớp mặt cũng nguội vào sáng sớm. Với người đi thuyền, điều này có nghĩa là nếu lỡ rơi xuống nước, cơ thể sẽ mất nhiệt nhanh hơn dự đoán — lý do thật sự của việc luôn mặc áo phao.
Hồ nằm trên cao nguyên, sâu ở lòng sông cũ, được nuôi bằng nước từ các suối chảy qua rừng — những yếu tố làm nước hồ mát hơn nước sông, hồ ở đồng bằng. Bài giải thích nhiệt độ nước đổi thế nào và vì sao, không đưa con số đo vì nhiệt độ nước thay đổi theo ngày, theo chỗ, và chưa có nguồn công bố đều đặn cho du khách.
Vì sao lớp mặt ấm mà bên dưới lạnh
Nước hấp thụ ánh nắng rất mạnh ở lớp trên cùng. Phần lớn năng lượng nắng bị giữ lại trong vài chục phân tới vài mét đầu tiên, tuỳ độ trong của nước. Lớp nước mặt vì thế ấm lên trong ngày, còn nước bên dưới hầu như không nhận được nhiệt trực tiếp.
Nước ấm nhẹ hơn nước lạnh nên nổi ở trên. Khi mặt hồ lặng gió nhiều ngày, lớp nước ấm nằm yên trên lớp nước lạnh, hai lớp ít trộn vào nhau. Hiện tượng này gọi là phân tầng nhiệt, gặp ở hầu hết các hồ sâu, kể cả hồ chứa thủy điện. Ranh giới giữa hai lớp có thể khá sắc: bơi hay thả chân xuống, đột ngột thấy nước lạnh hẳn đi.
Gió và những trận mưa lớn khuấy trộn lớp trên, làm ranh giới này dịch chuyển. Nước lạnh từ các suối rừng đổ vào sau mưa cũng có thể chìm xuống và chảy dọc đáy lòng sông cũ. Vì thế, cùng một vùng hồ, nhiệt độ nước có thể khác nhau giữa hôm qua và hôm nay.
Nước hồ ấm, lạnh theo mùa và theo giờ
Không có số đo công bố đều đặn cho du khách, nhưng nhịp nóng lạnh của nước hồ đi theo quy luật khá rõ. Bảng dưới mô tả cảm nhận thường gặp khi chạm tay xuống nước.
| Thời điểm | Lớp nước mặt | Bên dưới | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sáng sớm mùa khô | Mát lạnh, có khi ấm hơn không khí | Lạnh | Hơi nước bốc thành sương vì nước ấm hơn không khí |
| Trưa chiều mùa khô | Ấm lên dễ chịu ở vùng nông, lặng | Vẫn lạnh | Phân tầng rõ nhất những ngày lặng gió |
| Sáng mùa mưa | Mát | Lạnh | Nước suối rừng đổ vào làm mát thêm |
| Sau mưa lớn | Mát hơn bình thường | Lạnh, có dòng nước lạnh chảy dọc lòng sông cũ | Nước đục, nhiều vật trôi |
Điều đáng nhớ nhất: cảm giác nước ấm khi nhúng tay ở mép thuyền vào buổi trưa không đại diện cho nước ở độ sâu một hai mét. Người rơi xuống nước sẽ chìm qua lớp ấm rất nhanh.
Nước lạnh làm gì với cơ thể khi lỡ rơi xuống
Phản xạ hít mạnh ngay lập tức. Rơi đột ngột vào nước lạnh, cơ thể có phản xạ thở gấp, hít mạnh không kiểm soát trong những giây đầu. Nếu lúc đó đầu đang ở dưới nước, người ta sặc nước ngay. Áo phao giữ đầu nổi lên, giúp qua được giai đoạn nguy hiểm này.
Thở dồn, tim đập nhanh. Trong khoảng một hai phút đầu, nhịp thở và nhịp tim tăng vọt, người hoảng loạn dễ vùng vẫy mất sức. Cách đúng là cố giữ bình tĩnh, nằm ngửa nổi trên áo phao, chờ nhịp thở ổn lại rồi mới tính bơi hay bám vào thuyền.
Tay chân mất sức nhanh. Sau một thời gian ngâm nước lạnh, cơ tay chân cứng lại, khó bơi, khó bám, khó kéo mình lên thuyền. Người bơi giỏi trên bờ có thể bơi kém hẳn trong nước lạnh. Đây là lý do không nên cố bơi vào bờ ở khoảng cách xa mà nên bám vào thuyền.
Hạ thân nhiệt đến sau. Thân nhiệt hạ là chuyện của thời gian dài hơn. Ở hồ nhiệt đới như Tà Đùng, nó đến chậm hơn hồ xứ lạnh, nhưng vẫn có thể xảy ra với người ướt sũng ngồi trong gió hồ buổi sáng sớm hay chiều tối mùa khô.
Áo phao: lý do thật sự
Nhiều người nghĩ áo phao dành cho người không biết bơi. Với hồ nước sâu và lạnh bên dưới như Tà Đùng, áo phao là cho tất cả mọi người, vì rủi ro lớn nhất không phải là không biết bơi mà là những giây đầu tiên sau khi rơi xuống nước lạnh, khi phản xạ hít mạnh và hoảng loạn làm ai cũng có thể sặc nước.
Áo phao phải mặc đúng cỡ, cài hết khoá, kéo dây chặt, không chỉ khoác hờ hay để dưới sàn thuyền. Áo phao để dưới ghế không có tác dụng khi thuyền lật bất ngờ. Trẻ nhỏ cần áo phao dành riêng cho trẻ, có đai giữa hai chân để không tuột qua đầu.
Người chèo kayak, SUP càng cần áo phao vì là người dễ rơi xuống nước nhất. SUP nên có thêm dây buộc cổ chân nối với ván, để khi ngã, ván không trôi xa — tấm ván là chiếc phao lớn nhất anh chị có.
Người chèo kayak, SUP nên mặc gì
Chèo trên hồ mùa khô buổi sáng là lúc dễ chịu nhất, nhưng cũng là lúc nước và không khí lạnh nhất. Nếu rơi xuống nước rồi leo lên lại, người ướt sũng ngồi trong gió hồ sẽ lạnh rất nhanh. Mặc đồ khô nhanh như vải tổng hợp mỏng, tránh áo cotton vì thấm nước nặng và giữ lạnh.
Mang theo trong túi chống nước một bộ đồ khô và một khăn để thay ngay sau khi lên bờ. Áo khoác gió mỏng chống thấm giúp cắt gió lúc ngồi nghỉ trên ván hay trên thuyền. Đội mũ để giữ nhiệt đầu khi trời lạnh, đổi sang mũ rộng vành khi nắng lên.
Đừng chèo một mình ra xa bờ. Đi theo nhóm, giữ khoảng cách nghe gọi được, và báo cho người ở bờ tuyến chèo, giờ dự kiến về. Chọn tuyến men theo bờ đảo thay vì băng thẳng qua vùng nước rộng: nếu có ngã, bờ ở gần, nước gần bờ cũng ít lạnh hơn lòng hồ sâu.
Giữ ấm người vừa được kéo lên từ nước
Khi một người rơi xuống hồ và được kéo lên thuyền, việc đầu tiên sau khi chắc chắn họ thở bình thường là giữ ấm. Cởi bỏ quần áo ướt nếu có đồ khô để thay, lau khô người, quấn khăn hoặc áo khoác, che gió. Trên thuyền đang chạy, gió làm người ướt mất nhiệt rất nhanh; nếu được, cho thuyền chạy chậm hoặc tìm chỗ khuất gió.
Cho uống nước ấm nếu người đó tỉnh táo, nuốt bình thường. Không cho uống rượu để làm ấm — rượu làm mạch máu ngoài da giãn ra, cơ thể mất nhiệt nhanh hơn. Không chà xát mạnh tay chân. Theo dõi các dấu hiệu như run không kiểm soát, nói lắp, lơ mơ, lúc đó cần đưa vào bờ và tìm trợ giúp y tế.
Người đã sặc nước, dù sau đó trông có vẻ ổn, vẫn nên được nhân viên y tế kiểm tra, vì có những biến chứng hô hấp xuất hiện muộn. Gọi cấp cứu theo số chung toàn quốc khi cần, và nói rõ vị trí trên hồ. Hướng dẫn sơ cứu đuối nước đầy đủ có trong chuyên mục an toàn trên hồ của trang.
Trẻ em và người lớn tuổi với nước lạnh
Trẻ nhỏ có thân hình nhỏ, lớp mỡ mỏng, mất nhiệt nhanh hơn người lớn nhiều. Một đứa trẻ nghịch nước ở mép hồ buổi sáng mùa khô, quần áo ướt rồi ngồi trong gió, có thể run cầm cập chỉ sau ít phút. Luôn mang đồ thay cho trẻ, và đừng để trẻ chơi nước lúc trời còn lạnh.
Người lớn tuổi, người có bệnh tim mạch, huyết áp phản ứng với nước lạnh mạnh hơn. Cú sốc nhiệt khi rơi xuống nước làm tim đập nhanh và huyết áp tăng đột ngột. Những người này nên ngồi ở giữa thuyền, mặc áo phao, tránh các hoạt động dễ ngã xuống nước như SUP, kayak đơn.
Với cả hai nhóm, giờ đẹp nhất để lên thuyền là giữa buổi sáng: không khí đã ấm, nắng chưa gắt, gió chưa nổi. Sáng sớm đón sương đẹp nhưng lạnh, nên cân nhắc kỹ trước khi đưa trẻ nhỏ và người lớn tuổi ra hồ giờ đó.
Có nên tắm, ngâm mình ở hồ không
Câu hỏi này có bài riêng trong chuyên mục an toàn của trang. Ở đây chỉ nói từ góc nhiệt độ nước: những vùng nông, lặng quanh đảo vào trưa mùa khô có thể ấm dễ chịu ở lớp mặt, khiến người ta muốn xuống ngâm. Nhưng chỉ cần bước thêm vài bước, đáy hồ dốc xuống lòng đồi cũ, nước sâu và lạnh đột ngột.
Sự thay đổi đột ngột ấy dễ gây chuột rút, nhất là với người vừa ăn no, vừa uống rượu bia, hoặc đang mệt sau buổi chèo. Chuột rút ở chỗ nước sâu, xa bờ, là tình huống nguy hiểm thật sự.
Nếu nhất định muốn chạm nước, hãy ngồi ở mép bờ bằng, thả chân, có người lớn bên cạnh, mặc áo phao, và chỉ ở vùng mình nhìn thấy đáy. Trẻ em không xuống nước hồ mà không có người lớn mặc áo phao kèm sát.
Nhiệt độ nước và cá, sương, mây
Nhiệt độ nước không chỉ quan trọng với người. Cá trong hồ cũng di chuyển theo lớp nước có nhiệt độ và lượng oxy hợp với chúng. Những ngày nắng nóng, lặng gió, cá hay xuống tầng sâu hơn hoặc tụ ở chỗ có nước suối mát đổ vào; sáng sớm và chiều muộn chúng lên gần mặt nước kiếm ăn. Người câu quen hồ thường chọn độ sâu thả mồi theo mùa vì vậy.
Sương sớm trên hồ cũng là chuyện nhiệt độ: mặt nước giữ nhiệt lâu hơn không khí, đêm cao nguyên lạnh nhanh, hơi nước bốc lên từ mặt hồ ấm gặp không khí lạnh liền ngưng thành sương. Đêm càng lạnh, trời càng quang, chênh lệch càng lớn, sương càng dày.
Hiểu điều này giúp đoán được: một đêm mùa khô trời quang, gió lặng thường cho một buổi sáng sương đẹp; một đêm nhiều mây, ấm, thì sáng hôm sau ít sương. Người định ra hồ đón sương có thể nhìn trời lúc đi ngủ để biết sáng mai có đáng dậy sớm hay không.
Câu hỏi thường gặp
Nước hồ Tà Đùng có lạnh không?
Lớp nước mặt có thể mát hoặc ấm dễ chịu vào trưa nắng, nhưng bên dưới lạnh hơn rõ rệt vì ánh nắng không tới. Sáng sớm mùa khô cả lớp mặt cũng lạnh. Người lỡ rơi xuống sẽ thấy lạnh hơn nhiều so với cảm giác khi nhúng tay ở mép thuyền.
Phân tầng nhiệt trong hồ là gì?
Là hiện tượng nước ấm nhẹ hơn nổi ở trên, nước lạnh nặng hơn nằm ở dưới, hai lớp ít trộn vào nhau khi hồ lặng gió. Hồ sâu nào cũng có, kể cả hồ thủy điện. Bơi xuống hay thả chân sâu có thể cảm thấy nước lạnh hẳn đi đột ngột.
Biết bơi giỏi có cần mặc áo phao trên hồ Tà Đùng không?
Có. Rủi ro lớn nhất khi rơi vào nước sâu, lạnh là phản xạ hít mạnh và thở dồn trong những giây đầu, người bơi giỏi cũng có thể sặc nước. Nước lạnh còn làm tay chân mất sức nhanh. Áo phao giữ đầu nổi lên để qua được giai đoạn đó.
Ngã xuống hồ khi đi thuyền thì làm gì?
Cố giữ bình tĩnh, nằm ngửa nổi trên áo phao, chờ nhịp thở ổn lại. Bám vào thuyền hoặc ván thay vì cố bơi vào bờ ở xa. Người trên thuyền tắt máy, ném phao hoặc đưa mái chèo, kéo người lên từ phía thấp của thuyền. Lên được rồi thì thay đồ khô ngay.
Mặc gì khi chèo kayak trên hồ Tà Đùng buổi sáng?
Mặc đồ vải tổng hợp khô nhanh, tránh cotton; khoác áo gió mỏng chống thấm; đội mũ giữ ấm. Mang theo túi chống nước có bộ đồ khô và khăn để thay ngay khi lên bờ. Áo phao mặc ngoài cùng, cài đủ khoá.
Nước lạnh có ảnh hưởng tới việc câu cá không?
Có. Cá di chuyển theo lớp nước có nhiệt độ và oxy hợp với chúng. Ngày nắng nóng lặng gió, cá hay xuống sâu hoặc tụ ở chỗ nước suối mát đổ vào; sáng sớm, chiều muộn lên gần mặt nước. Người câu thường điều chỉnh độ sâu thả mồi theo mùa và giờ.