Hồ Tà Đùng và Vườn quốc gia Tà Đùng là hai thứ khác nhau nhưng nằm sát nhau: hồ là mặt nước của công trình thủy điện Đồng Nai 3 trên sông Đồng Nai, còn vườn quốc gia là khu rừng đặc dụng trên các dãy núi quanh vùng hồ, có những đoạn rừng xuống tận mép nước. Đứng trên thuyền giữa hồ, anh chị nhìn thấy cả hai cùng lúc: nước ở dưới, rừng ở trên, và không có hàng rào nào chia đôi.
Vì không có hàng rào, người đến chơi hồ dễ nghĩ rằng cứ thấy bờ là ghé, thấy rừng là vào. Thực tế, mép nước giáp rừng đặc dụng là nơi có luật riêng, có người canh giữ, và có những việc nhỏ tưởng vô hại như bẻ một cành cây, nhóm một bếp lửa hay mang loa ra mở to lại ảnh hưởng thật tới khu rừng. Bài này giải thích ranh giới đó theo cách người chơi hồ cần: chỗ nào nên dừng ở mặt nước, chỗ nào được lên bờ, và cách nhìn rừng mà không làm phiền rừng.
Hồ và vườn quốc gia: hai thứ khác nhau nằm cạnh nhau
Hồ Tà Đùng hình thành khi nước sông Đồng Nai được chặn lại để làm thủy điện Đồng Nai 3. Nước dâng lên ngập các thung lũng, những đỉnh đồi cao hơn mực nước còn lại thành đảo. Từ ngày 1/7/2025, vùng hồ phía thượng nguồn này thuộc xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng; trước đó là đất các xã Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông.
Vườn quốc gia Tà Đùng là một khu rừng đặc dụng, trước đây mang tên khu bảo tồn thiên nhiên rồi được nâng hạng thành vườn quốc gia. Nhiệm vụ của nó không phải phục vụ du lịch mà là giữ rừng, giữ nguồn gen, giữ nước đầu nguồn. Du lịch sinh thái chỉ được làm trong phạm vi và theo cách mà quy chế của vườn cho phép.
Hai thứ này gặp nhau ở bờ hồ. Có những đoạn mặt nước chạm thẳng vào chân rừng của vườn, có những đoạn bờ là đất rẫy, đất vườn của người dân, có những đoạn là đất của các cơ sở lưu trú và khu cắm trại. Người lái thuyền ở địa phương thường biết rõ đoạn nào là đoạn nào. Khách lạ thì không, và đó là lý do bài này tồn tại.
Một cách nhớ đơn giản: mặt hồ là nơi anh chị được đi lại theo quy định chung về giao thông thủy và an toàn; còn bờ hồ thì thuộc về ai đó, có thể là nhà nước quản lý rừng, có thể là một hộ dân, có thể là một doanh nghiệp. Lên bờ nào cũng nên biết đó là đất của ai trước khi đặt chân.
Ba kiểu bờ hồ anh chị sẽ gặp
Nhìn từ thuyền, ba kiểu bờ dưới đây khá dễ phân biệt nếu để ý. Bảng chỉ mang tính nhận diện chung; khi không chắc, hỏi người lái thuyền hoặc chủ nơi mình ở.
| Kiểu bờ | Nhận ra bằng mắt | Người chơi nên làm gì |
|---|---|---|
| Rừng liền khối xuống tới nước | Tán cây dày, nhiều tầng, không có lối mòn rõ, không thấy rẫy hay nhà | Ngắm từ thuyền, giữ yên lặng; không tự ý cập bờ, không vào rừng khi chưa được phép |
| Đất rẫy, vườn của dân | Hàng cà phê, tiêu, cây ăn trái; có lối mòn, có chòi, có hàng rào tạm | Chỉ cập bờ khi được chủ đất đồng ý; không hái, không đi xuyên vườn |
| Khu dịch vụ, bến, khu cắm trại | Có bến gỗ hoặc bãi đất phẳng, có lối đi, có người trông | Đi theo hướng dẫn của nơi đó; hỏi rõ phạm vi được dùng |
| Bờ đất đỏ trơ ra theo mùa | Dải đất trống giữa mép nước và mép cây, rõ nhất vào mùa khô | Đất trơn và lở; không đứng sát mép, không kéo thuyền lên chỗ dốc |
Kiểu bờ thứ tư không phải "đất của ai" mà là dải đất lộ ra khi nước rút. Dải này vẫn thuộc phạm vi quản lý của hồ chứa và của chủ đất liền kề, không phải đất bỏ hoang để ai muốn dựng gì thì dựng.
Rừng đặc dụng có gì khác rừng thường
Theo Luật Lâm nghiệp, rừng ở nước ta chia làm ba loại: rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất. Rừng đặc dụng được giữ nghiêm nhất. Trong một vườn quốc gia thường có phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phân khu phục hồi sinh thái và phân khu dịch vụ – hành chính. Mỗi phân khu có mức cho phép khác nhau, và phân khu bảo vệ nghiêm ngặt về nguyên tắc không phải nơi để khách tham quan tự do.
Những việc bị cấm trong rừng đặc dụng là những việc ai cũng đoán được: săn bắt, bẫy, bắt chim thú; chặt cây, lấy gỗ, lấy củi; đốt lửa ngoài nơi quy định; mang chó săn, mang súng, mang lưới. Nhưng cũng có những việc nhỏ hơn mà khách thường không nghĩ tới: hái lan rừng, đào cây con mang về trồng, lấy đá, lấy mật ong rừng, xả rác hay đi vệ sinh gần suối. Tất cả đều là tác động vào rừng.
Muốn vào rừng của vườn quốc gia để tham quan, nghiên cứu hay quay phim, cách đúng là đi qua ban quản lý vườn hoặc theo các tuyến, các chương trình mà vườn tổ chức hay cho phép. Bên mình không ghi tên tuyến hay thủ tục cụ thể ở đây vì những thứ đó có thể thay đổi; anh chị nên hỏi trực tiếp ban quản lý trước chuyến đi.
Đứng ở góc người chơi hồ, điều quan trọng nhất cần nhớ là: ngồi trên thuyền ngắm rừng thì không ai cấm, nhưng cập thuyền vào bờ rừng, lên bờ, đi vào trong tán cây là đã bước vào một vùng có luật. Không biết luật không làm cho việc đó thành được phép.
Nhìn rừng từ mặt nước: cách ngắm đúng và đẹp nhất
Đi sớm. Khoảng một hai giờ đầu sau bình minh là lúc rừng giáp hồ có nhiều tiếng động nhất: chim gọi nhau, sương còn đọng trên tán, mặt nước lặng nên tiếng vọng đi xa. Trưa nắng thì rừng im hẳn.
Tắt máy, thả trôi. Nếu đi thuyền máy, khi tới gần một đoạn bờ rừng đẹp, nhờ người lái giảm ga hoặc tắt máy một lúc. Tiếng máy nổ là thứ khiến chim bay và khiến chính anh chị không nghe được gì.
Giữ khoảng cách với bờ. Đứng cách mép rừng vài chục mét trên mặt nước vừa đủ để thấy rõ các tầng cây, vừa không làm động những con vật đang ở sát mép nước.
Nhìn theo tầng. Rừng có tầng vượt tán (những cây cao nhô lên trên), tầng tán chính, tầng dưới tán và lớp cây bụi sát đất. Nhìn lần lượt từng tầng anh chị sẽ thấy rừng không phải một khối xanh đồng màu mà là nhiều lớp khác nhau.
Mang ống nhòm thay vì máy bay quay phim. Ống nhòm nhỏ giúp nhìn rõ chim, hoa, vỏ cây mà không phải tới gần. Thiết bị bay trên khu rừng đặc dụng thường cần xin phép và dễ làm chim hoảng; nếu có ý định bay, hỏi trước.
Vì sao người chơi hồ nên quan tâm tới khu rừng này
Có một lý do rất thực tế: phần lớn thứ làm cho hồ Tà Đùng đẹp đến từ rừng. Màu xanh thẫm của các đảo, những dải sương bò dọc sườn đồi buổi sớm, nước hồ trong hơn ở những nhánh có rừng che, tiếng chim mà khách nhắc tới khi về — tất cả đều gắn với việc hai bên bờ còn rừng.
Lý do thứ hai là nước. Rừng đầu nguồn giữ đất, giữ nước, làm cho nước chảy xuống hồ chậm hơn và ít bùn đất hơn. Ở những nhánh hồ mà triền đồi đã trơ trọi, sau mỗi trận mưa lớn nước chuyển màu đỏ đục rất nhanh. Ở những nhánh còn rừng, nước giữ được màu xanh lâu hơn. Người đi thuyền nhiều lần sẽ tự thấy sự khác nhau đó.
Lý do thứ ba là chính trải nghiệm của mình. Một khu rừng đông khách ồn ào, rác vương vãi thì sẽ không còn là thứ người ta lặn lội lên tận đây để xem. Mỗi nhóm khách giữ yên lặng, không để lại gì, là đang giữ cho nhóm sau còn thứ để ngắm.
Bên mình không đưa ra số liệu về số loài hay diện tích rừng ở đây, vì những con số đó cần dẫn đúng theo công bố của vườn quốc gia và có thể được cập nhật. Anh chị muốn tìm hiểu sâu thì nên đọc tài liệu chính thức của ban quản lý vườn hoặc các nghiên cứu đã công bố.
Những việc nên làm và không nên làm sát rừng
Danh sách dưới đây viết cho người đi thuyền, người cắm trại hay dã ngoại trên những đoạn bờ gần rừng.
- Nên: hỏi người lái thuyền đoạn bờ nào là rừng của vườn, đoạn nào là đất dân trước khi muốn ghé.
- Nên: giữ giọng nói nhỏ, không mở loa khi thuyền đi dọc bờ rừng.
- Nên: mang về mọi thứ mình mang ra, kể cả vỏ trái cây và đầu lọc thuốc lá.
- Nên: chụp ảnh, ghi âm tiếng chim, vẽ ký hoạ thay vì mang một thứ gì đó của rừng về làm kỷ niệm.
- Không nên: tự ý cập bờ và đi vào trong tán rừng của vườn quốc gia.
- Không nên: nhóm lửa, nấu nướng, đốt rác trên bờ giáp rừng, nhất là vào mùa khô.
- Không nên: cho thú ăn, ném đá vào cây cho chim bay để chụp ảnh.
- Không nên: mua lan rừng, mật ong rừng, thịt thú rừng do ai đó mời bán dọc bờ hồ.
Việc cuối cùng trong danh sách quan trọng hơn khách nghĩ. Mỗi lần có người mua là mỗi lần có thêm lý do để ai đó vào rừng lấy tiếp.
Khi gặp kiểm lâm hoặc người bảo vệ rừng
Trên hồ và ven rừng thỉnh thoảng anh chị có thể gặp lực lượng kiểm lâm, người bảo vệ rừng hoặc người dân nhận khoán giữ rừng đi tuần. Họ có thể hỏi nhóm mình đi đâu, ở đâu, có mang theo gì. Đó là việc bình thường của người giữ rừng, không phải chuyện nghi ngờ cá nhân.
Cách tốt nhất là trả lời rõ ràng, lịch sự, nói nơi mình đang ở và kế hoạch đi chơi. Nếu được nhắc không cập bờ ở đoạn nào đó, không đốt lửa ở đâu đó, cứ làm theo. Người giữ rừng biết những chỗ đang có chim làm tổ, chỗ nào vừa sạt lở, chỗ nào hay có cháy — những thứ mà người đến chơi một hai ngày không thể biết.
Ngược lại, nếu anh chị thấy dấu hiệu bất thường như khói bốc lên trong rừng mùa khô, tiếng cưa máy, bẫy thú căng ven bờ, người khiêng gỗ xuống thuyền, có thể báo cho chủ nơi lưu trú, người lái thuyền hoặc chính quyền xã để họ chuyển tới đúng người. Báo đúng chỗ, không tự xử lý, không quay phim đối đầu.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Tà Đùng có nằm trong Vườn quốc gia Tà Đùng không?
Không hẳn. Hồ là mặt nước của công trình thủy điện Đồng Nai 3, còn vườn quốc gia là khu rừng đặc dụng trên núi. Hai nơi giáp nhau ở một số đoạn bờ, nên đi thuyền anh chị sẽ thấy rừng của vườn xuống sát mép nước.
Đi thuyền dọc bờ rừng của vườn quốc gia có cần xin phép không?
Đi trên mặt hồ theo các tuyến thuyền thông thường thì không cần xin phép riêng với vườn. Việc cần hỏi là khi muốn cập bờ, lên bờ hoặc vào trong rừng; khi đó nên liên hệ ban quản lý vườn hoặc đi theo chương trình được cho phép.
Có được lên đảo có rừng để chụp ảnh không?
Còn tuỳ đảo đó thuộc ai quản lý. Có đảo là đất của dân, có đảo là khu dịch vụ, có đảo nằm trong phạm vi rừng được bảo vệ. Hỏi người lái thuyền trước khi ghé, và chỉ lên đảo khi biết chắc được phép.
Vì sao không nên mua lan rừng hay mật ong rừng bán ven hồ?
Vì phần lớn những thứ đó được lấy từ rừng, kể cả rừng đặc dụng, và người mua là lý do để người khác tiếp tục vào lấy. Muốn mua quà, chọn nông sản do người dân tự trồng, tự nuôi có nguồn gốc rõ ràng.
Thấy cháy rừng ven hồ thì nên làm gì?
Không tự tới gần dập lửa nếu không có kinh nghiệm. Ghi nhớ vị trí, báo ngay cho chủ nơi lưu trú, người lái thuyền hoặc chính quyền xã, gọi số 114 nếu cần. Đưa nhóm mình ra xa khỏi hướng gió thổi khói.
Mang thiết bị bay quay phim trên rừng có được không?
Bay thiết bị trên khu rừng đặc dụng và gần công trình thủy điện thường cần xin phép theo quy định hiện hành. Ngoài chuyện giấy tờ, tiếng cánh quạt cũng làm chim hoảng. Hỏi rõ trước khi bay, nếu không chắc thì để máy trong ba lô.