Ven hồ Tà Đùng, những thứ đẹp nhất ở tầm gần thường là cây nhỏ: phong lan bám trên thân cây, dương xỉ phủ bờ đất ẩm, hoa dại nở theo mùa trên các đồi trống, và nấm mọc lên sau những trận mưa. Cách thưởng thức đúng là nhìn và chụp; không hái lan, không đào cây con, và tuyệt đối không ăn nấm dại nhặt ven rừng.
Bài viết dành cho người thích chậm lại, cúi xuống nhìn những thứ nhỏ dưới chân và trên thân cây. Bên mình không viết sách tra cứu thực vật, không đưa danh sách loài, vì nhận diện thực vật dễ nhầm và danh lục chính xác cần dựa vào tài liệu khoa học. Mục đích là giúp anh chị nhìn ra những điều đáng nhìn, và hiểu vì sao nên để chúng ở lại.
Cúi xuống: một kiểu ngắm hồ khác
Đa số khách đến hồ Tà Đùng ngắm cảnh lớn: mặt hồ, đảo, sương, đồi. Nhưng chỉ cần dừng lại mười phút ở một bờ đất ẩm có bóng cây, nhìn sát xuống, anh chị sẽ thấy một thế giới khác. Rêu xanh phủ đá, những cây dương xỉ nhỏ xíu mọc trong khe, một bông hoa dại tím chỉ to bằng đầu ngón tay, một cây nấm trắng đội lá khô mọc lên.
Kiểu ngắm này hợp với những lúc trời không đẹp: mây mù che hết cảnh xa, mưa lất phất. Lúc đó cây cối ướt, màu xanh đậm hơn, giọt nước đọng trên lá và mạng nhện. Đó là thời điểm tốt để chụp ảnh cận cảnh. Nhiều nhóm khách gặp ngày mưa thì chỉ ngồi trong phòng chờ tạnh; mặc áo mưa đi một vòng ngắn ven bờ có cây lại là lúc thấy được những thứ ngày nắng không có.
Cũng là một cách để trẻ con thấy thiên nhiên thú vị. Đưa cho trẻ một chiếc kính lúp nhỏ, bảo trẻ tìm năm thứ màu khác nhau trên một gốc cây. Trẻ thường mải mê hơn người lớn tưởng.
Chỉ có một nguyên tắc cho kiểu ngắm này: nhìn bằng mắt, chạm thật nhẹ nếu cần, và không mang gì đi.
Phong lan trên thân cây: vì sao không nên hái
Ở những mảng rừng còn cây lớn quanh hồ, nhìn lên thân và chạc cây có thể thấy phong lan bám. Có mùa chúng nở hoa, rủ xuống những chùm màu trắng, vàng, tím. Đứng dưới gốc ngửa cổ lên nhìn, hoặc dùng ống nhòm từ thuyền, là cách tốt nhất để xem.
Lan rừng mọc chậm, nhiều năm mới thành bụi. Chúng cần đúng độ ẩm, đúng ánh sáng, đúng loại vỏ cây để bám. Hái xuống mang về thành phố, phần lớn sẽ chết sau một thời gian dù được chăm. Còn bụi lan trên rừng thì mất hẳn.
Việc khai thác lan rừng, nhất là trong rừng đặc dụng, bị cấm theo quy định về bảo vệ rừng và thực vật hoang dã. Có những loài lan thuộc danh mục cần bảo vệ. Người bán lan rừng ven đường hay ven hồ thường không có nguồn gốc hợp pháp; mua của họ là tiếp tay cho việc vào rừng lấy tiếp.
Nếu anh chị yêu lan, hãy tìm đến các vườn lan trồng có nguồn gốc rõ ràng. Ven hồ thì để lan ở lại trên cây, nơi chúng thuộc về.
Dương xỉ, rêu và những bờ đất ẩm
Dương xỉ là nhóm cây cổ xưa, mọc dày ở những bờ đất ẩm có bóng râm, khe suối, vách đá. Có loại nhỏ như bàn tay, có loại lớn như cây con. Ven hồ Tà Đùng, những đoạn bờ dốc có rừng che thường phủ dương xỉ, nhất là mùa mưa.
Rêu phủ đá, thân cây đổ, mặt đất ẩm. Rêu giữ nước rất tốt, làm cho mặt đất dưới tán rừng luôn ẩm, góp phần giữ đất không bị xói. Giẫm lên thảm rêu thì chỉ vài bước là để lại vết lâu mới lành.
Những bờ đất ẩm như vậy cũng thường trơn. Đi qua thì bước chắc, tránh giẫm lên đá phủ rêu nhất là khi ướt. Đây cũng là chỗ hay có vắt vào mùa mưa.
Nhiều người muốn đào dương xỉ, lấy rêu về làm tiểu cảnh. Ở đất của người khác hay trong rừng được bảo vệ thì không nên; nếu muốn có tiểu cảnh, mua ở các vườn cây cảnh.
Hoa dại theo mùa trên đồi trống và bãi bờ
Không chỉ trong rừng, những đồi trống và bãi bờ lộ ra khi nước rút cũng có hoa. Hoa dại mọc trên đồi cỏ thường nở rộ vào đầu mùa mưa hoặc cuối mùa mưa, tuỳ loài: những bông nhỏ màu vàng, tím, trắng, hồng lấp ló trong cỏ. Có những cây bụi ra hoa thành chùm dọc đường đất.
Khi nước hồ rút, bãi bờ đất đỏ trơ ra một thời gian rồi cỏ và cây thân thảo mọc nhanh trên đó. Có lúc bãi bờ xanh mướt một lớp cỏ non, điểm hoa li ti. Lúc nước lên lại, lớp cây này chìm xuống, chu kỳ lặp lại.
Hoa dại đẹp nhất khi để nguyên giữa đồi. Hái một bó mang về, đến khi về tới chỗ ở hoa đã héo. Chụp ảnh cận cảnh, ghi lại mùa nào thấy hoa gì, và để chúng kết hạt cho mùa sau.
Một lưu ý nhỏ: một số cây dại có gai, có nhựa gây ngứa. Trẻ em hay sờ, hái lá. Dặn trẻ không bỏ lá, hoa, quả dại vào miệng, rửa tay sau khi chơi ngoài đồi.
Nấm sau mưa: đẹp để nhìn, không phải để ăn
Sau những trận mưa, nhất là mùa mưa, nấm mọc lên khắp nơi trong rừng và ven bờ: trên gỗ mục, trên lá khô, trên mặt đất, dưới gốc cây. Có nấm trắng, nấm nâu, nấm đỏ, nấm hình chiếc ô, nấm hình tai, nấm như san hô. Với người thích chụp ảnh cận cảnh, đây là một kho đề tài.
Nhưng nấm dại là thứ nguy hiểm nếu ăn. Có những loài nấm độc trông rất giống nấm ăn được, kể cả người có kinh nghiệm cũng có thể nhầm. Một số loài gây ngộ độc chậm, vài giờ sau mới có triệu chứng, đến khi biết thì đã nặng. Ngộ độc nấm dại là chuyện được cảnh báo nhiều lần ở vùng núi.
Nguyên tắc rõ ràng: không hái nấm dại để ăn, không mua nấm dại do người không rõ nguồn gốc bán ven đường, không để trẻ cầm nấm lên miệng. Nếu muốn ăn nấm, chọn nấm trồng bán ở chợ hoặc nơi có nguồn gốc rõ.
Nếu có ai trong nhóm lỡ ăn nấm lạ rồi thấy buồn nôn, đau bụng, nôn, tiêu chảy, chóng mặt, phải đưa tới cơ sở y tế ngay, mang theo mẫu nấm còn lại nếu có. Không chờ xem có đỡ không.
Rừng ven hồ thay áo theo mùa
Cây rừng quanh hồ Tà Đùng phần lớn là cây lá rộng thường xanh, nên nhìn chung rừng xanh quanh năm. Nhưng nhìn kỹ vẫn thấy sự thay đổi. Đầu mùa mưa, nhiều cây ra lộc non, ngọn cây chuyển màu xanh nõn, có cây ra lá non màu đỏ, màu đồng nhìn từ xa như những đốm hoa. Đây là lúc rừng có nhiều màu nhất.
Giữa mùa mưa, rừng xanh thẫm, ướt và dày. Dây leo vươn nhanh, cây bụi dưới tán mọc kín lối mòn. Nấm, rêu, dương xỉ phát triển mạnh nhất vào thời gian này. Cuối mùa mưa, một số cây ra hoa, ra quả; chim và sóc tụ về những cây có trái chín.
Mùa khô, một số cây rụng bớt lá để giữ nước, tán rừng thưa ra, ánh nắng lọt xuống sàn rừng nhiều hơn. Lá khô phủ dày mặt đất, đi trên lối mòn nghe sột soạt. Cũng là lúc lá khô và cỏ khô dễ bắt lửa, nên người chơi ven rừng cần cẩn thận nhất với lửa và tàn thuốc.
Quay lại Tà Đùng vào các mùa khác nhau, đứng ở cùng một chỗ nhìn sang cùng một sườn rừng, anh chị sẽ thấy rừng không phải một bức tường xanh bất động mà là một thứ sống, đổi màu theo nhịp mưa nắng của cao nguyên.
Chụp ảnh cây cỏ ven hồ cho đẹp
Chọn ánh sáng dịu. Trời âm u, sương mỏng hoặc trong bóng râm cho ảnh cây cỏ đẹp hơn nắng gắt. Nắng trực tiếp làm lá bóng loáng, mất chi tiết.
Hạ thấp máy. Chụp ngang tầm cây nhỏ, hoặc thấp hơn, thay vì đứng chụp từ trên xuống. Góc thấp làm cây nấm, bông hoa trông như cây lớn.
Dùng nền đơn giản. Tìm góc có nền phía sau tối hoặc mờ — một mảng lá xa, mặt hồ — để chủ thể nổi lên.
Không dọn cảnh bằng cách bẻ, nhổ. Muốn gạt cỏ che, dùng ngón tay giữ nhẹ một lúc rồi buông, không nhổ cỏ, không bẻ cành.
Ghi lại chỗ và mùa. Ghi ngày, chỗ chụp, thời tiết. Lần sau quay lại đúng mùa, đúng chỗ, anh chị có thể gặp lại.
Giữ máy ổn định. Chụp cận cảnh rất dễ rung tay. Tì khuỷu tay xuống đất, tựa máy vào hòn đá, hoặc dùng chân máy nhỏ. Với điện thoại, bật chế độ chụp cận và chạm vào chủ thể để lấy nét trước khi bấm.
Để ý bước chân của chính mình. Khi mải nhìn qua ống kính, người ta hay quên mình đang đứng trên gì. Trước khi quỳ xuống, nhìn quanh để không đè lên một đám cây con, một thảm rêu khác mà mình chưa thấy. Bờ đất ẩm cũng trơn, nên quỳ ở chỗ chắc chắn chứ đừng ngồi xổm sát mép nước.
Vì sao không mang gì của rừng về
Một bông hoa, một nhánh lan, một cây dương xỉ, một nắm rêu — riêng từng thứ thì thật nhỏ. Nhưng ven hồ Tà Đùng mỗi năm có rất nhiều khách. Nếu mỗi nhóm mang về một chút, sau vài năm những bờ đất đẹp sẽ trơ trụi.
Thực vật hoang dã cũng là thức ăn, chỗ ở của côn trùng, chim, thú nhỏ. Một bụi lan có thể là chỗ ẩn của ếch cây, một khúc gỗ mục phủ nấm là nhà của nhiều loài bọ. Lấy đi một thứ là động tới cả chuỗi.
Điều đơn giản nhất mỗi người làm được là để mọi thứ ở nguyên chỗ, chỉ mang về ảnh và ký ức. Nhóm sau tới, họ sẽ thấy đúng những gì mình đã thấy.
Còn một lý do thực tế nữa: cây rừng mang ra khỏi môi trường của nó hiếm khi sống được, và đất, rêu bám theo rễ có thể mang theo trứng côn trùng, hạt cỏ lạ về vườn nhà. Muốn có một góc xanh gợi nhớ Tà Đùng, mua cây giống ở vườn ươm địa phương có nguồn gốc rõ ràng là cách vừa đúng luật, vừa giúp người làm vườn ở đây có thêm thu nhập.
Câu hỏi thường gặp
Ven hồ Tà Đùng có phong lan không?
Ở những mảng rừng còn cây lớn, có thể thấy phong lan bám trên thân và chạc cây, mùa nở hoa thì dễ nhận hơn. Cách xem tốt nhất là đứng dưới nhìn lên hoặc dùng ống nhòm, không trèo hái.
Có được hái lan rừng mang về trồng không?
Không nên. Khai thác lan rừng trong rừng đặc dụng bị cấm, và một số loài thuộc danh mục cần bảo vệ. Lan rừng mang về phần lớn cũng chết. Muốn trồng lan, mua ở vườn lan có nguồn gốc rõ ràng.
Nấm mọc ven hồ sau mưa có ăn được không?
Không nên ăn bất kỳ loại nấm dại nào nhặt ven rừng ven hồ. Nhiều loài nấm độc trông giống nấm ăn được và có thể gây ngộ độc nặng. Chỉ ăn nấm trồng hoặc có nguồn gốc rõ ràng.
Lỡ ăn nấm lạ thì phải làm gì?
Đưa người đó tới cơ sở y tế ngay, kể cả khi chưa có triệu chứng, mang theo mẫu nấm còn lại nếu có. Gọi 115 nếu đường xa hoặc người bệnh có dấu hiệu nặng. Không tự điều trị, không chờ xem có đỡ không.
Mùa nào ven hồ có nhiều hoa dại?
Hoa dại thường nở nhiều vào đầu và cuối mùa mưa, tuỳ loài. Khi nước hồ rút, bãi bờ cũng có lớp cỏ non điểm hoa nhỏ. Ghi lại mỗi chuyến thấy gì sẽ giúp anh chị biết thời điểm cho lần sau.
Trẻ em chơi ven rừng cần dặn gì về cây cỏ?
Dặn trẻ không bỏ lá, hoa, quả, nấm dại vào miệng, không sờ cây có gai, có nhựa lạ, rửa tay sau khi chơi. Cho trẻ kính lúp và cách quan sát sẽ giúp trẻ thích thú mà vẫn an toàn.