Ăn uống ven hồ Tà Đùng chủ yếu dựa vào ba nguồn: vài quán nhỏ ven hồ và quanh trung tâm xã bán món cá và món nhà, các bếp gia đình nhận nấu cho khách theo đặt trước, và người bán cá tại bến sẵn lòng làm sạch hay giới thiệu người nấu. Muốn ăn đúng bữa, đúng món, anh chị nên đặt trước ít nhất vài giờ, nói rõ số người, món, giờ ăn, và hỏi quán có nhận nấu cá khách tự mang tới không.
Bài này nói về dịch vụ ăn uống như một nghề ven hồ: ai làm, vận hành ra sao, khách nên hỏi gì. Bên mình không giới thiệu quán nào, không nêu giá. Về cách nấu từng món cá hồ, chuyên mục món ngon từ hồ của trang có những bài riêng.
Ăn uống ven hồ được tổ chức thế nào
Khác với các điểm du lịch lâu năm có dãy nhà hàng nối tiếp, vùng hồ Tà Đùng chỉ có một số quán ăn rải rác. Quanh trung tâm xã có những quán cơm, quán bún phở, quán cà phê phục vụ người dân và khách qua đường. Sát mặt hồ thì thưa hơn: vài quán nhỏ gắn với bến thuyền, khu cắm trại hay điểm ngắm cảnh, mở cửa linh động theo lượng khách.
Bên cạnh đó là một hình thức rất đặc trưng của vùng mới làm du lịch: bếp gia đình nhận nấu. Nhà có bếp, có cá, có rau vườn, nhận nấu cho đoàn khách khi được đặt trước, có khi dọn bàn ngay trong sân nhà nhìn ra hồ, có khi nấu xong mang ra bãi cắm trại hay tới chỗ khách ở. Đây không phải nhà hàng, không có thực đơn cố định; món ăn tuỳ mùa, tuỳ cá có hôm đó, tuỳ rau trong vườn đang lên. Chính sự không cố định ấy làm bữa ăn ở bếp nhà có vị riêng, khó tìm ở quán đông khách.
Nhiều chỗ ở ven hồ cũng tự lo bữa cho khách, hoặc biết bếp nào trong xóm nhận nấu. Người chở thuyền, người bán cá cũng thường quen vài bếp. Mạng lưới người quen này là cách ăn uống ven hồ vận hành; nó linh hoạt, nhưng cần được đặt trước. Một cuộc gọi hỏi chủ chỗ ở từ hôm trước thường đủ để có một bữa cá ngon mà không phải đi tìm.
Cũng vì quy mô nhỏ, một số quán chỉ mở cuối tuần hay mùa đông khách, ngày thường có thể đóng. Đừng đi ra hồ với ý nghĩ tới nơi rồi tìm quán; chuẩn bị đồ ăn nhẹ dự phòng và hỏi trước là cách an toàn.
Đặt món trước: các bước gọn
Với bếp gia đình hay quán nhỏ ven hồ, một cuộc đặt món rõ ràng giúp họ đi chợ, đi lấy cá, chuẩn bị bàn ghế đúng lượng, tránh thừa thiếu.
- Liên hệ trước ít nhất nửa ngày, đoàn đông thì trước một ngày. Hỏi người quen, chỗ ở hay người chở thuyền để có đầu mối.
- Nói rõ số người lớn, trẻ em, có ai ăn chay, kiêng hay dị ứng gì.
- Hỏi cá hôm đó có loại gì, cỡ nào; chọn món theo cá: nướng, canh chua, kho, lẩu.
- Thống nhất số món, cách tính tiền (theo món, theo người hay theo ký cá), đồ uống mang theo hay mua tại chỗ.
- Hẹn giờ ăn và địa điểm: ăn tại nhà bếp, tại quán, hay mang ra bãi, ra thuyền.
- Xác nhận lại bằng tin nhắn; nếu có đặt cọc, kiểm người nhận và giữ lại xác nhận chuyển tiền.
- Báo trước nếu đến trễ hay đổi số người, để bếp còn kịp điều chỉnh.
Đặt món kiểu này thường được chuẩn bị theo đúng phần đã đặt. Thêm món đột xuất khi tới nơi có khi không kịp, vì cá và rau không có sẵn như nhà hàng lớn.
Mang cá tự mua tới nhờ nấu
Một cách nhiều khách thích là tự ra bến mua cá buổi sáng, rồi mang tới quán hay bếp gia đình nhờ nấu. Cách này cho anh chị chọn cá tận tay, lại có trải nghiệm ở bến. Nhiều nơi nhận, nhưng không phải nơi nào cũng nhận, nên hỏi trước.
Khi nhờ nấu, nói rõ: cá đã làm sạch hay chưa, muốn nấu món gì, mấy món, có cần thêm rau, cơm, bún không. Tiền công nấu thường tính riêng, có khi theo ký cá, có khi theo món; thoả thuận từ đầu để khỏi ngỡ ngàng khi trả tiền. Rau, gia vị, cơm, bún do bếp chuẩn bị thì tính thêm; hỏi luôn để biết tổng.
Mang cá tới sớm, ít nhất một giờ trước giờ ăn, để bếp kịp sơ chế. Cá để trong thùng đá, giao tận tay người nấu, đừng để ngoài nắng chờ. Nếu cá nhiều, có thể nhờ nấu một phần, phần còn lại nhờ làm sạch, ướp đá để mang về.
Hãy tôn trọng nếu bếp từ chối nấu cá khách mang tới. Có nơi bán cá của nhà, nhận nấu cá ngoài là ảnh hưởng thu nhập; có nơi không muốn chịu trách nhiệm với cá không rõ nguồn. Đó là quyền của họ.
Vệ sinh và an toàn thực phẩm ở quán ven hồ
Nước nấu và nước rửa. Để ý quán dùng nước gì để nấu, rửa rau, rửa chén. Nước giếng, nước máy hay nước đã lọc thì ổn; nước lấy thẳng từ hồ thì không nên. Hỏi nhẹ nhàng, người làm dịch vụ đàng hoàng sẽ trả lời rõ.
Cá phải chín kỹ. Món cá nướng, cá chiên, cá hấp phải chín tới xương. Gỏi cá sống, cá tái là món nên tránh với cá nước ngọt vì nguy cơ ký sinh trùng; nếu quán mời, có thể nhờ trụng chín.
Thức ăn để lâu. Bữa ăn ven hồ thường kéo dài; món đã nấu để ngoài trời nhiều giờ thì không nên ăn tiếp, nhất là món có nước dừa, món trộn, món có trứng.
Đá và đồ uống. Đá viên nên là đá sạch làm từ nước sạch. Rượu ngâm, rượu tự nấu không rõ nguồn gốc thì cân nhắc; ngộ độc rượu là chuyện có thật và nguy hiểm.
Vệ sinh chỗ ngồi. Quán nhỏ ven hồ có khi thiếu nhà vệ sinh hay chỗ rửa tay. Mang theo khăn ướt, nước rửa tay khô, giấy vệ sinh, nhất là khi đi với trẻ nhỏ.
Ruồi và thức ăn đậy. Ven hồ, nhất là gần bến cá, ruồi nhiều. Quán làm tốt sẽ đậy lồng bàn, đậy món đã nấu. Nếu thấy thức ăn để trần lâu, cứ nhờ quán đậy lại hay hâm nóng trước khi ăn.
Ăn uống cho nhóm đông và đoàn có trẻ em
Đoàn mười người trở lên nên chọn bếp gia đình hay quán có thể nhận đặt trước, chia rõ số bàn, số món. Có thể đặt theo kiểu mâm cố định cho mỗi bàn, cách này dễ tính toán cho cả hai bên, bếp cũng chủ động đi chợ, lấy cá từ sớm. Nếu đoàn ở hai ba ngày, đặt luôn các bữa sau để bếp xoay món, tránh ngày nào cũng cùng một kiểu cá nướng. Đoàn có trẻ em thì đặt thêm một hai món không cay, ít xương: cá phi lê chiên, trứng chiên, canh rau, thịt kho.
Giờ ăn cũng cần tính. Đoàn đi thuyền buổi sáng thì nên hẹn bữa trưa muộn hơn một chút, vì thuyền về trễ là chuyện thường. Bữa tối ven hồ thì hẹn sớm, vì sau hoàng hôn trời tối nhanh, đường đất về chỗ ở khó đi, và không khí lạnh lên.
Nếu ăn ở bãi cắm trại hay mang thức ăn ra thuyền, hỏi bếp có đóng hộp giúp không, có cho mượn nồi giữ nóng không. Nhiều bếp gia đình rất linh hoạt, nhưng cần biết trước.
Một đoàn đông cũng có trách nhiệm với chỗ ăn: không làm ồn quá khuya ảnh hưởng hàng xóm, gom rác, không để vỏ lon, chai nhựa lại bàn, và nếu dùng karaoke hay loa ngoài trời, hỏi chủ quán về giờ giấc và quy định của xóm.
Cà phê, đồ uống và quầy nhỏ ven hồ
Ở vùng trồng cà phê như Tà Đùng, quán cà phê là dịch vụ phổ biến nhất mà khách gặp. Nhiều quán đặt ở chỗ có tầm nhìn ra hồ, bán cà phê từ hạt của chính vùng, kèm nước ép, trà, đồ ăn nhẹ. Đây là nơi khách ngồi chờ sương tan, chờ thuyền, chờ hoàng hôn. Với nhiều quán, khách ngồi lâu là chuyện bình thường; gọi thêm một ly khi ngồi quá lâu là phép lịch sự.
Các quán cà phê ven hồ cũng thường là đầu mối thông tin tốt: chủ quán biết bến nào đang có thuyền, bếp nào nhận nấu, đường nào đang sạt. Hỏi một câu khi gọi đồ uống thường được chỉ dẫn tận tình.
Ngoài quán cà phê, có những quầy nhỏ bán nước, bánh, mì gói, đá viên gần bến, gần bãi cắm trại. Hàng hoá không nhiều, giờ mở cửa thất thường; đừng trông vào quầy này cho cả một bữa. Nước uống đóng chai nên mua đủ ở trung tâm xã hay mang từ dưới phố lên.
Một điều nhỏ mà quan trọng: đồ uống trong cốc nhựa, ống hút, chai lọ mua ở quầy ven hồ rất dễ thành rác trôi trên mặt nước. Mang theo bình nước cá nhân để xin rót, hoặc giữ lại vỏ chai mang về, là cách khách góp phần giữ cho quầy và bến sạch.
Khi có vấn đề với bữa ăn
Món không đúng như đặt, thiếu món, ra món chậm là những chuyện có thể xảy ra ở dịch vụ nhỏ. Nói chuyện thẳng thắn, nhẹ nhàng với chủ quán ngay tại chỗ thường giải quyết được. Phần lớn người làm dịch vụ ven hồ muốn khách vui lòng, vì khách quay lại và giới thiệu người khác là nguồn sống của họ.
Nếu có người trong đoàn bị đau bụng, nôn ói sau bữa ăn, đưa đi trạm y tế hay cơ sở y tế gần nhất, mang theo thông tin về món đã ăn. Trường hợp nhiều người cùng có biểu hiện, báo cho chính quyền hay y tế địa phương để họ kiểm tra, tránh cho các đoàn khác.
Tranh chấp về tiền thì dựa vào tin nhắn thoả thuận ban đầu. Đây là lý do nên đặt món bằng tin nhắn, ghi rõ số món, cách tính tiền. Với những trường hợp nghiêm trọng hơn, có thể nhờ chính quyền xã hoà giải.
Nhưng phần lớn thời gian, một bữa ăn ven hồ không trọn vẹn chỉ là do quy mô nhỏ: bếp một người nấu cho hai mươi khách, cá hôm đó về ít, mưa làm ướt củi. Hiểu hoàn cảnh đó, góp ý nhẹ nhàng, và đặt trước kỹ hơn cho lần sau, thường là cách xử lý đẹp nhất cho cả khách và người làm dịch vụ.
Câu hỏi thường gặp
Ven hồ Tà Đùng có quán ăn không?
Có vài quán nhỏ ven hồ và quanh trung tâm xã, mở cửa linh động theo lượng khách; ngày thường có quán đóng. Ngoài ra có bếp gia đình nhận nấu theo đặt trước. Nên hỏi trước và mang theo đồ ăn nhẹ dự phòng.
Đặt món ăn ven hồ cần báo trước bao lâu?
Ít nhất nửa ngày, đoàn đông thì trước một ngày. Nói rõ số người, trẻ em, món muốn ăn, giờ ăn, địa điểm, và thống nhất cách tính tiền bằng tin nhắn.
Có mang cá tự mua tới quán nhờ nấu được không?
Nhiều nơi nhận, nhưng không phải nơi nào cũng nhận, nên hỏi trước. Nói rõ cá đã làm sạch chưa, muốn nấu món gì, tiền công tính thế nào. Mang cá tới sớm, giữ trong thùng đá.
Ăn ở quán ven hồ cần để ý gì về vệ sinh?
Hỏi quán dùng nước gì để nấu và rửa, không nên dùng nước hồ trực tiếp. Cá phải chín kỹ, tránh gỏi cá sống. Không ăn món để ngoài trời nhiều giờ. Cân nhắc rượu không rõ nguồn gốc.
Đoàn đông có trẻ em nên đặt món thế nào?
Đặt theo mâm cố định cho mỗi bàn để dễ tính, thêm món không cay, ít xương cho trẻ. Hẹn bữa trưa muộn hơn nếu đi thuyền sáng, bữa tối hẹn sớm vì trời tối nhanh và đường đất khó đi.
Bị đau bụng sau bữa ăn ven hồ thì làm gì?
Đưa người bệnh tới trạm y tế hay cơ sở y tế gần nhất, mang theo thông tin món đã ăn. Nếu nhiều người cùng bị, báo chính quyền hay y tế địa phương để kiểm tra, tránh ảnh hưởng tới các đoàn khác.