Bờ hồ đất đỏ ở Tà Đùng: vạch mực nước, vành đai bán ngập và những thân cây trắng

Vạch đất đỏ chạy quanh bờ và quanh các đảo ở hồ Tà Đùng là vành đai bán ngập: dải đất nằm giữa mực nước cao nhất khi hồ đầy và mực nước hiện tại. Dải này lúc ngập lúc lộ theo mùa vận hành hồ chứa nên cây lớn không sống nổi, đất đỏ của cao nguyên lộ ra trơ trụi. Vành đai rộng nhất vào cuối mùa khô và gần như biến mất khi hồ đầy cuối mùa mưa.

Vành đất đỏ là một trong những hình ảnh đặc trưng nhất của hồ Tà Đùng, xuất hiện trong ảnh của mọi mùa trừ lúc hồ đầy. Có người thấy nó đẹp, tạo đường viền rõ cho từng hòn đảo; có người thấy nó làm hồ trông như vết thương. Bài này giải thích vì sao có vành đai ấy, những gì sống trên nó, những thân cây trắng đứng trong nước là gì, và cách đi lại an toàn trên bờ đất đỏ.

Vì sao bờ hồ lại đỏ

Đất vùng cao nguyên quanh Tà Đùng phần lớn là đất đỏ vàng, màu của những khoáng chất giàu sắt đã bị phong hoá lâu năm trong khí hậu nóng ẩm. Bình thường, lớp đất này được che dưới thảm cỏ, cây bụi, rừng và rẫy, chỉ lộ ra ở những vết đường đất, những sườn dốc bị xói. Khi đi trên những con đường quanh vùng, anh chị sẽ thấy cùng màu đỏ ấy ở mọi chỗ đất bị lật lên.

Ở bờ hồ, nước lên xuống mỗi năm làm thảm thực vật ở dải bán ngập không thể bám trụ. Cây cỏ mọc được vài tháng thì bị ngập; cây nào chịu ngập được thì lại bị phơi khô khi nước rút. Kết quả là dải đất ấy luôn trơ, màu đỏ của đất hiện ra rõ ràng, tương phản với màu xanh của nước và của sườn đồi phía trên.

Màu đỏ đậm hay nhạt tuỳ độ ẩm. Đất mới lộ, còn ướt, có màu đỏ thẫm gần như nâu; đất đã phơi nắng lâu thì nhạt đi, ngả cam, có chỗ bạc trắng ở mặt. Nhìn màu đất ở vành đai, người quen hồ đoán được nước đã rút được bao lâu.

Vạch mực nước: đọc hồ như đọc thước

Ranh giới trên cùng của vành đất đỏ, chỗ đất trơ gặp cỏ cây, chính là dấu mực nước cao nhất trong những năm gần đây. Phía dưới ranh giới ấy, mọi thứ đã từng bị ngập; phía trên, chưa bao giờ hoặc rất hiếm khi. Nhìn vạch này trên các đảo và bờ, anh chị biết ngay hồ đang thấp hơn lúc đầy bao nhiêu.

Ở một số chỗ, trên vành đai có thể thấy nhiều vạch mờ song song, như những bậc thang nhỏ. Đó là dấu của những lần mực nước dừng lại một thời gian ở một mức nào đó, sóng bào vào đất tạo thành gờ. Đọc những gờ này giống như đọc lịch sử lên xuống của hồ trong mùa vừa qua.

Với người đi thuyền, vạch mực nước còn có ý nghĩa thực tế: nó cho biết những gò ngầm, cây ngầm nằm cách mặt nước bao xa. Vành đai càng rộng, nghĩa là hồ càng thấp, càng nhiều chướng ngại từng nằm sâu nay đã nằm sát mặt nước. Đó là lúc người lái thuyền đi chậm và đổi tuyến.

Những thân cây trắng đứng trong nước

Ở nhiều vịnh, nhánh hồ và quanh một số đảo, có những thân cây khô, vỏ đã tróc, trơ màu trắng bạc hoặc xám, đứng thẳng giữa nước hoặc nằm nghiêng trên vành đất đỏ. Đó là cây của rừng và rẫy cũ, bị ngập khi hồ tích nước. Rễ của chúng vẫn bám trong đất dưới đáy, nên thân còn đứng sau nhiều năm.

Những thân cây này là hình ảnh nhiều người chụp nhất ở các nhánh hồ: thân trắng phản chiếu trên mặt nước lặng, nền là sườn đồi xanh. Chúng gợi nhớ rằng mặt nước hôm nay từng là một khu rừng, một vườn cây. Mỗi năm, một số thân mục dần, gãy đổ, nên cảnh này cũng không còn mãi.

Thân cây khô dưới nước là chướng ngại cho thuyền, nhất là khi nước lên che mất phần trên. Cành gãy nổi lềnh bềnh có thể quấn vào chân vịt. Không leo lên, không buộc thuyền vào những thân cây này vì gỗ mục có thể gãy bất ngờ.

Vành đai bán ngập không hề "chết"

Nhìn từ xa, vành đất đỏ trông như vùng chết. Nhưng nhìn gần, nó có đời sống riêng theo nhịp nước. Khi nước vừa rút, đất ẩm mọc lên một lớp cỏ non, rau dại, cây con chỉ sống được một mùa. Chim nước đi kiếm ăn ở mép nước mới rút, nơi còn ốc, côn trùng và cá nhỏ mắc lại.

Mùa khô kéo dài, những vạt cỏ trên vành đai trở thành bãi chăn thả của trâu bò người dân. Có nơi người ta trồng rau, ngô ngắn ngày trên phần đất lộ. Khi nước lên lại, cỏ cây bị ngập, phân huỷ, trở thành thức ăn cho đời sống dưới nước; đó là một phần lý do cá hay vào sát bờ khi nước mới lên.

Vì vậy, vành đai bán ngập là một vùng chuyển tiếp quan trọng giữa đất và nước. Đi trên đó, hạn chế giẫm nát những vạt cỏ đang mọc, không đốt cỏ, không đổ rác. Rác để trên vành đai mùa khô sẽ thành rác trôi trên hồ khi nước lên.

Xói lở: bờ hồ đang tự định hình

Bờ của một hồ chứa còn non như hồ Tà Đùng vẫn đang trong quá trình tự ổn định. Mỗi mùa, sóng gió bào vào mép đất ở mực nước đang có, nước mưa từ sườn đồi chảy qua vành đai mang đất xuống hồ, mực nước lên xuống làm đất ngậm nước rồi khô đi nhiều lần. Ở những đoạn bờ dốc, đất đỏ trơ, những tác động ấy khoét bờ thành vách đất nhỏ.

Những vách đất này có thể cao từ ngang gối tới quá đầu người, mặt trên trông chắc nhưng chân vách đã bị khoét rỗng. Đứng trên mép vách để chụp ảnh, ngồi dưới chân vách để tránh nắng, hay buộc thuyền vào gốc cây trên mép vách đều có thể gây sụt.

Xói lở mạnh nhất vào đầu mùa mưa, khi những cơn mưa lớn đầu tiên đổ xuống đất đã khô nứt cả mùa, và khi nước hồ lên nhanh. Đây là lúc nên tránh đi sát mép những đoạn bờ dốc. Những đoạn bờ có cỏ và cây bụi phủ thường ổn định hơn nhiều.

Đi trên bờ đất đỏ theo từng trạng thái

Cùng một dải bờ, trạng thái đất thay đổi theo thời tiết và mực nước. Vài lưu ý thực tế:

Đất đỏ ướt bám vào giày rất nặng, có khi làm đế giày trơn hơn. Mang theo một que nhỏ hoặc tìm một bãi cỏ để cạo bớt đất trước khi lên thuyền giúp không mang cả một lớp bùn vào thuyền người ta.

Với trẻ nhỏ, vành đất đỏ mùa khô trông như một sân chơi rộng, nhưng có chỗ bùn mềm ngay sát mép nước. Người lớn nên đi trước dò chỗ, giữ trẻ ở phần đất khô cứng.

Vành đất đỏ trong mắt người chụp ảnh

Với người chụp ảnh, vành đai đất đỏ là món quà của mùa khô. Nó tạo đường viền rõ nét cho mỗi hòn đảo, tách đảo khỏi mặt nước, làm bức ảnh có chiều sâu và màu sắc tương phản. Ánh nắng xiên buổi sáng sớm hay chiều muộn làm màu đỏ ấm lên, trong khi nước và cây giữ màu xanh lạnh.

Mùa nước đầy, vành đai gần như mất, các đảo như mọc thẳng từ mặt nước, ảnh mềm và xanh hơn. Hai kiểu ảnh khác nhau hoàn toàn, và nhiều người quay lại hồ chỉ để có cả hai. Biết điều này giúp chọn mùa theo kiểu ảnh mình muốn.

Chụp trên vành đai thì nhớ những lưu ý đã nói: không đứng trên mép vách, không lùi chân khi đang ngắm máy, không giẫm nát vạt cỏ non chỉ để có góc đẹp. Ảnh đẹp không đáng đổi bằng một cú trượt xuống nước lạnh.

Bờ hồ sẽ ra sao sau nhiều năm

Ở những hồ chứa lâu năm hơn, bờ hồ dần ổn định: những đoạn dốc bị xói đã thoải bớt, các loài cỏ chịu ngập tìm được chỗ đứng ở vành đai, cây trên sườn phía trên mọc dày giữ đất. Vành đất đỏ vẫn còn theo mùa nhưng bớt trơ trụi, bớt sạt lở.

Hồ Tà Đùng có thể đi theo hướng đó nếu rừng và thảm cỏ trên sườn đồi quanh hồ được giữ. Ngược lại, nếu sườn đồi bị phát quang, đào bới nhiều, đất trôi xuống hồ nhiều hơn, bờ sạt nhiều hơn, nước đục hơn. Tương lai của bờ hồ một phần nằm ở cách người ta sử dụng đất ven hồ.

Với khách, phần đóng góp nhỏ nhưng có thật: đi theo lối có sẵn, không mở lối mới qua sườn cỏ, không nhổ cây, không đào đất để nhóm bếp hay dựng lều. Bờ hồ lành lại chậm, nhưng nó lành nhanh hơn khi ít bị làm tổn thương thêm.

Đất đỏ và màu nước hồ

Đất đỏ quanh hồ không chỉ ở trên bờ mà còn đi vào nước. Mỗi trận mưa lớn, nước chảy tràn qua sườn đồi và vành đai bán ngập mang theo hạt đất mịn xuống hồ. Ở những vịnh, nhánh hồ gần sườn trơ, nước chuyển sang màu nâu đỏ, đục hẳn đi so với giữa hồ. Sau vài ngày nắng, hạt đất lắng xuống, nước trong trở lại.

Mức đục nhiều hay ít phụ thuộc vào thảm phủ trên sườn đồi phía trên. Sườn có rừng, có cỏ dày thì nước mưa chảy chậm, ít mang đất; sườn bị phát trắng, đường đất mới mở thì mang đất xuống rất nhiều. Đi thuyền sau mưa, nhìn màu nước ở mỗi vịnh là đoán được sườn đồi phía trên đang được che phủ thế nào.

Với người chơi trên nước, nước đục làm khó nhìn đáy, khó thấy gò ngầm và cây ngầm, nên cần đi chậm hơn. Với người câu cá, nước vừa đục sau mưa ở đầu nhánh lại có khi là lúc cá vào kiếm ăn. Với người chụp ảnh, ranh giới giữa nước đỏ và nước xanh sau mưa là một cảnh lạ, chỉ có vài ngày.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao quanh hồ Tà Đùng có vạch đất đỏ?

Đó là vành đai bán ngập, dải đất giữa mực nước cao nhất và mực nước hiện tại. Dải này lúc ngập lúc lộ theo mùa nên cây lớn không sống được, đất đỏ của cao nguyên lộ ra. Vành rộng nhất cuối mùa khô.

Những thân cây trắng trong hồ là gì?

Đó là cây của rừng và rẫy cũ bị ngập khi hồ tích nước. Rễ còn bám dưới đáy nên thân vẫn đứng sau nhiều năm, vỏ tróc để lộ gỗ trắng bạc. Chúng đẹp khi chụp ảnh nhưng là chướng ngại cho thuyền.

Đi bộ trên vành đất đỏ có an toàn không?

Đi được nếu chọn phần đất khô cứng, đi giày bám tốt. Tránh chỗ đất mới lộ sát mép nước vì dễ lún, tránh sườn dốc sau mưa vì rất trơn, và không đứng trên mép vách đất có chân bị khoét.

Mùa nào vành đất đỏ rộng nhất?

Cuối mùa khô, khi hồ hạ thấp nhất, vành đất đỏ lộ rộng nhất. Cuối mùa mưa khi hồ đầy, vành đai gần như biến mất, các đảo như mọc thẳng từ mặt nước.

Bờ hồ Tà Đùng có bị sạt lở không?

Có ở những đoạn bờ dốc, đất đỏ trơ, nhất là đầu mùa mưa và khi mực nước thay đổi nhanh. Những đoạn bờ có cỏ và cây bụi phủ ổn định hơn. Không nên đứng sát mép những đoạn bờ dốc.

Vành đai bán ngập có sinh vật sống không?

Có. Khi nước rút, cỏ non, rau dại mọc lên, chim nước đến kiếm ăn ở mép nước, người dân chăn thả trâu bò. Khi nước lên, cỏ cây bị ngập trở thành thức ăn cho cá. Đây là vùng chuyển tiếp quan trọng giữa đất và nước.