Ở hồ Tà Đùng, hầu hết đảo không có cầu tàu: thuyền ghé mũi vào một chỗ bờ đất thoải, người lái hoặc một người khoẻ lên trước giữ thuyền, khách bước dọc giữa thuyền ra mũi rồi bước lên bờ từng người một, bám tay người đỡ. Bờ đảo thường là đất đỏ, mùa nước thấp phải leo qua một vành đất trống, mùa mưa đất trơn. Không lên những đảo là vườn, nhà riêng khi chưa được phép, đảo giáp rừng đặc dụng, hay bờ dựng đứng đang sạt.
Đảo trên hồ là những đỉnh đồi của thung lũng cũ, sườn dốc thoải hoặc dốc đứng tuỳ chỗ. Một số đảo có người trồng cà phê, cây ăn trái, có nhà, có bến nhỏ; một số còn rừng hoặc chỉ là gò cỏ. Lên đảo là phần nhiều người nhớ nhất trong chuyến thuyền, và cũng là phần dễ trượt ngã nhất.
Bài không nêu tên đảo cụ thể, vì tên gọi phần nhiều là dân gian và đổi theo người kể; người lái thuyền sẽ chỉ đảo nào ghé được trong mùa đó.
Bước xuống thuyền lên bờ, từng bước một
Khoảnh khắc chuyển từ thuyền lên bờ là lúc thuyền chòng chành nhất, vì trọng lượng dồn hết về phía mũi. Làm theo thứ tự này giúp không ai bị ướt hay trượt ngã:
- Chờ thuyền dừng hẳn và người lái ra hiệu. Không ai đứng dậy khi thuyền còn đang trôi vào bờ.
- Người lái hoặc một người khoẻ trong nhóm lên trước, giữ mũi thuyền hoặc buộc dây vào gốc cây, cọc chắc.
- Từng người một đi dọc giữa thuyền ra mũi, khom người thấp, tay bám mạn hoặc vai người phía trước.
- Ở mũi, đưa tay cho người trên bờ nắm, bước một chân lên chỗ đất chắc, dồn trọng lượng rồi mới nhấc chân kia.
- Trẻ nhỏ được bế chuyền tay từ người trên thuyền sang người trên bờ, không để trẻ tự nhảy.
- Đồ đạc chuyền lên sau khi người đã lên hết; không vừa xách túi vừa bước.
Xuống thuyền khi về làm ngược lại: đồ xuống trước, người đỡ đứng trên thuyền, từng người bước vào giữa thuyền, ngồi xuống ngay. Áo phao mặc suốt, kể cả lúc đứng trên bờ chờ đến lượt.
Bờ đảo đất đỏ: ba kiểu hay gặp
Kiểu thứ nhất là bờ thoải có cỏ: mặt đất dốc nhẹ, cỏ bám chắc, đất ít trơn. Đây là chỗ cập bờ lý tưởng, người lái thường chọn khi có. Mùa nước đầy, nhiều đảo có bờ kiểu này vì nước ngập tới tận chân cỏ, thuyền ghé sát là bước lên được ngay.
Kiểu thứ hai là vành đất trống mùa nước thấp: giữa mép nước và chân cây là một dải đất đỏ hoặc xám, có chỗ khô cứng nứt nẻ, có chỗ ướt bùn. Phải đi bộ qua dải này mới lên tới chỗ có bóng cây. Đi theo lối có dấu chân cũ, tránh chỗ đất sẫm màu, bóng ướt vì đó là bùn lún.
Kiểu thứ ba là bờ dốc đứng: vách đất cao, sóng khoét chân, có chỗ đã sạt. Kiểu bờ này không nên cập và không nên leo. Ảnh chụp đứng trên mép vách nhìn xuống hồ rất đẹp, nhưng vách đất đỏ ngấm nước có thể sụp mà không báo trước.
Người lái chọn chỗ cập không chỉ theo độ dốc mà còn theo đáy nước sát bờ. Có chỗ bờ trông thoải nhưng dưới nước là gốc cây cũ, đá ngầm, thuyền ghé vào dễ va. Khách không cần biết những điều ấy, chỉ cần đừng giục người lái ghé vào chỗ mình thấy đẹp.
Đi trên đảo cho an toàn
Giày đúng loại. Giày đế bám, có quai hậu hoặc buộc dây. Dép lê tuột khi leo dốc, dép tông trượt trên đất đỏ ướt. Mùa mưa ủng nhựa là lựa chọn tốt.
Đi theo lối có sẵn. Lối mòn do người dân, người lái thuyền đi lâu ngày thường là lối dễ và an toàn nhất. Mở lối mới qua bụi cây vừa dễ ngã, vừa làm hỏng cây cỏ giữ đất.
Bám vào thứ chắc. Khi leo dốc, bám vào gốc cây sống, rễ to, cỏ bụi dày. Không bám vào cành khô, gốc cây mục, đá rời.
Nhìn chân khi đi, dừng lại khi nhìn cảnh. Phần lớn cú ngã xảy ra khi vừa đi vừa ngắm hồ hay vừa đi vừa chụp ảnh. Muốn ngắm thì đứng lại, chọn chỗ chân vững.
Giữ khoảng cách với mép bờ cao. Không đứng sát mép vách đất, không ngồi thòng chân xuống từ mép cao. Đất đỏ có thể sụt dưới chân.
Để ý rắn, côn trùng. Đảo có cỏ cao, bụi rậm thì đi giày kín, mặc quần dài, dùng gậy gõ nhẹ phía trước. Không thò tay vào hốc đá, bụi rậm.
Đảo có vườn, có nhà: đất có chủ
Nhiều đảo trên hồ Tà Đùng là vườn cà phê, vườn cây ăn trái của người dân, có đảo có nhà ở, có chó giữ nhà, có bến nhỏ riêng. Khi hồ tích nước, những người có đất trên đỉnh đồi vẫn giữ đất của mình, chỉ là giờ phải đi thuyền mới tới. Với họ, đảo là nơi làm ăn và nơi sống, không phải điểm tham quan.
Đừng tự ý lên những đảo như vậy khi chưa được phép. Nếu người lái quen chủ đảo và đưa khách ghé, hãy cư xử như khách đến nhà người khác: chào hỏi, không đi vào vườn, không hái trái, không bẻ cành, không đốt lửa, không để lại rác, không xả rác ra bờ.
Chó giữ nhà trên đảo có thể sủa, đuổi người lạ. Đừng chạy, đừng ném đá. Đứng yên, gọi chủ hoặc người lái, lùi chậm về phía thuyền. Không cho trẻ chạy tới vuốt ve chó lạ.
Một số chủ đảo vui vẻ đón khách ghé, mời uống nước, kể chuyện vườn. Đó là lòng mến khách, không phải dịch vụ. Nếu được mời, cảm ơn, đừng tự tiện chụp ảnh nhà cửa và người trong nhà khi chưa hỏi, và đừng nán lại quá lâu làm lỡ việc của họ.
Đảo còn rừng và vùng rừng đặc dụng
Một số đảo và bờ hồ còn rừng, có nơi nằm trong hoặc giáp Vườn quốc gia Tà Đùng. Rừng đặc dụng có quy định riêng về việc ra vào, đi lại, cắm trại, đốt lửa, khai thác. Người chơi không tự đánh giá được ranh giới trên thực địa, nên cách an toàn là hỏi người lái và tuân theo mọi biển báo, rào chắn.
Ở những đảo rừng được phép ghé, chỉ dừng ở bìa rừng, đi theo lối có sẵn, không vào sâu. Không hái lan, không đào cây, không bắt chim, không mang theo bất cứ thứ gì từ rừng về. Giữ yên lặng để không làm phiền chim thú.
Rừng trên đảo cũng là nơi dễ lạc: cây giống nhau, lối mòn mờ, đi một lúc không còn thấy hồ. Không tách nhóm, không đi quá tầm nghe tiếng gọi của người ở thuyền. Chuyện rừng và sinh thái quanh hồ có chuyên mục riêng trên trang.
Nếu nhóm muốn tìm hiểu rừng kỹ hơn, như xem chim, xem cây, cách đúng là liên hệ đơn vị quản lý rừng hoặc đi cùng người có hiểu biết được phép dẫn đường, thay vì tự đi sâu từ một đảo nào đó.
Những chỗ không nên lên
Có những bờ, những đảo mà dù đẹp đến mấy cũng nên ngắm từ thuyền. Danh sách dưới không đầy đủ, người lái sẽ bổ sung theo mùa:
- Đảo là vườn, nhà riêng khi chưa được chủ đồng ý.
- Bờ, đảo trong vùng có biển báo cấm, rào chắn, hoặc thuộc khu vực công trình thủy điện.
- Vùng rừng đặc dụng ngoài những chỗ được phép tham quan.
- Bờ dốc đứng, vách đất cao có vết nứt hoặc vừa sạt.
- Dải đất bùn sẫm màu mùa nước thấp, nhất là sát mép nước.
- Gò nổi mới lộ ra giữa hồ, đất còn nhão, xung quanh nước sâu.
- Bất kỳ đảo nào khi trời đang chuyển giông: lên rồi có thể không kịp xuống trước khi mưa.
Nếu không chắc một chỗ có nên lên hay không, cứ hỏi người lái. Câu trả lời của họ đến từ nhiều năm đi lại trên hồ.
Ở lại trên đảo bao lâu và làm gì
Thời gian trên đảo nên thống nhất ngay khi vừa lên bờ: mấy giờ có mặt lại ở thuyền, tập trung ở đâu. Đảo nhỏ nhưng cây cối che khuất, đi vài chục bước là không thấy nhau. Chỉ định một người nhắc giờ, nhất là khi nhóm đông.
Trên đảo, việc hợp nhất là ngồi yên ở một chỗ nhìn ra hồ, đi dạo nhẹ theo lối có sẵn, ngắm chim, nghe gió, uống nước, ăn nhẹ. Không cần làm gì nhiều; chính cảm giác đứng giữa mặt hồ, xung quanh là đảo, mới là điều đáng nhớ. Nếu nhóm mang đồ ăn, trải tấm bạt ở chỗ đất bằng, gom rác vào túi ngay sau khi ăn.
Không đốt lửa trên đảo, kể cả nấu nướng nhỏ, trừ khi ở chỗ được phép và có người quản lý. Cỏ và lá khô mùa khô bắt lửa rất nhanh, cháy trên đảo thì không có cách nào dập kịp.
Trước khi rời đảo, đi một vòng quanh chỗ nhóm đã ngồi: nhặt hết vỏ chai, giấy gói, đầu lọc thuốc, kể cả những mẩu nhỏ. Đảo trên hồ không có ai dọn rác; thứ gì để lại sẽ nằm đó hoặc trôi xuống hồ ở trận mưa đầu tiên.
Mùa nước thay đổi chuyện lên đảo ra sao
Mùa nước đầy, khoảng cuối mùa mưa tới đầu mùa khô, nước ngập sát chân cây trên đảo. Thuyền ghé sát bờ cỏ, bước lên là có bóng cây ngay. Lên đảo dễ nhất trong năm, nhưng cũng có ít chỗ đất trống để ngồi, phải ngồi dưới tán cây.
Mùa nước thấp, mỗi đảo có một vành đất trống rộng. Thuyền phải ghé ở mép nước xa chân cây, khách đi bộ qua vành đất, có khi khá dốc, mới tới chỗ có bóng. Bù lại, có nhiều chỗ đất trống bằng phẳng để ngồi, nhìn hồ rất thoáng. Một số đảo gần bờ nối với đất liền, đi bộ sang được mà không cần thuyền.
Giao mùa, nhất là đầu mùa mưa, là lúc khó nhất: vành đất trống còn rộng mà đã ướt, trơn, có chỗ bùn. Đi chậm, đi theo người lái, mang giày bám.
Vì những khác biệt ấy, đừng hứa với trẻ hay ông bà về một chỗ lên đảo đã thấy trong ảnh từ mùa khác. Hỏi người lái chỗ cập nào hợp với nhóm trong đúng tuần mình đi, và sẵn sàng đổi kế hoạch nếu bờ hôm đó quá dốc hay quá lầy.
Câu hỏi thường gặp
Lên đảo ở hồ Tà Đùng có cần thuyền chuyên dụng không?
Không cần. Phần lớn thuyền trên hồ đều cập được vào bờ đảo bằng cách ghé mũi vào chỗ đất thoải. Điều quan trọng là người lái quen chỗ cập, khách làm theo chỉ dẫn khi bước xuống, và mặc áo phao suốt từ lúc rời bến tới lúc lên bờ.
Đảo nào trên hồ Tà Đùng được lên?
Không có danh sách cố định. Nhiều đảo là vườn, nhà riêng; một số còn rừng, có nơi giáp vùng rừng đặc dụng. Người lái thuyền biết đảo nào khách hay ghé và chủ không phiền, chỗ nào nên tránh trong mùa đó. Hỏi họ trước khi lên.
Trẻ nhỏ lên đảo thế nào cho an toàn?
Bế chuyền tay trẻ từ người trên thuyền sang người đã đứng vững trên bờ, không để trẻ tự nhảy. Trẻ mặc áo phao suốt, kể cả trên đảo gần mép nước. Có một người lớn kèm sát từng trẻ, không để trẻ chạy ra mép bờ cao hay xuống chỗ bùn.
Có được ăn uống, cắm trại trên đảo không?
Ăn nhẹ ở chỗ đất bằng, gom rác mang về thì thường không sao ở những đảo người lái đưa ghé. Cắm trại qua đêm và đốt lửa thì chỉ ở khu có người quản lý, được phép. Không đốt lửa tự do trên đảo, nhất là mùa khô.
Mùa nào lên đảo dễ nhất?
Mùa nước đầy, khoảng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, vì thuyền ghé sát bờ cỏ, bước lên là tới bóng cây. Mùa nước thấp phải đi qua vành đất trống, có chỗ dốc, có chỗ bùn. Đầu mùa mưa đất ướt trơn, khó nhất.
Gặp chó trên đảo có người ở thì làm sao?
Đứng yên, không chạy, không ném đá, không nhìn chằm chằm. Gọi chủ hoặc người lái, lùi chậm về phía thuyền. Không cho trẻ chạy tới vuốt ve. Tốt nhất chỉ lên đảo có người ở khi người lái quen chủ và đã báo trước.