Trên mặt hồ Tà Đùng, nhóm chim nước dễ gặp nhất là những loài quen thuộc của hồ chứa và sông suối vùng cao: cò trắng, diệc, bói cá và chim cốc; thời điểm dễ thấy là sáng sớm và chiều muộn, ở những nhánh hồ yên, có cây chết đứng trong nước hoặc bãi bờ thoải. Anh chị không cần đi thật xa, chỉ cần đi chậm, đi im và biết nhìn vào đúng chỗ.
Bài này không phải danh lục chim của khu vực. Bên mình chỉ nói tới những nhóm chim mà người đi thuyền bình thường có thể nhận ra bằng mắt thường hoặc một ống nhòm nhỏ, cách phân biệt chúng, và cách ngắm sao cho chim vẫn ở yên đó cho nhóm sau còn thấy. Tên loài chính xác và loài quý hiếm, nếu anh chị quan tâm, nên đối chiếu với tài liệu do các nhà nghiên cứu hoặc vườn quốc gia công bố.
Vì sao hồ thủy điện thu hút chim nước
Khi một thung lũng bị ngập thành hồ, nhiều thứ thay đổi cùng lúc. Có một mặt nước lớn, nhiều cá nhỏ. Có những cây cũ chết đứng trong nước, thân trơ trọi nhô lên làm chỗ đậu lý tưởng. Có những bãi bờ lộ ra theo mùa, nơi côn trùng, ốc và cá con tụ lại. Với chim ăn cá và ăn sinh vật nước, đó là một nguồn thức ăn rộng rãi.
Hồ Tà Đùng lại có thêm nhiều đảo và nhánh nước len vào giữa các đồi. Mỗi nhánh là một vùng nước tương đối kín gió, ít thuyền hơn lòng hồ chính, bờ có cây che. Chim thường chọn những chỗ như vậy để kiếm ăn và nghỉ.
Tuy vậy, hồ chứa cũng có mặt bất lợi với chim: mực nước lên xuống theo việc vận hành và theo mùa, nên bãi kiếm ăn không cố định; bờ dốc nhiều đoạn không có bãi cạn; thuyền máy qua lại làm chim mất chỗ yên. Vì vậy số lượng chim nước trên hồ thay đổi nhiều theo mùa và theo từng nhánh.
Bốn nhóm chim nước dễ gặp và cách nhận ra
Cách nhận dưới đây dựa vào dáng, màu và hành vi — những thứ nhìn được từ thuyền. Trong mỗi nhóm có nhiều loài gần giống nhau, phân biệt chính xác cần ảnh rõ và sách tra.
| Nhóm | Dáng và màu | Hành vi dễ thấy | Hay ở đâu |
|---|---|---|---|
| Cò | Thân trắng, cổ dài, chân dài, mỏ nhọn | Đứng hoặc lội chậm ở chỗ nước nông, bay thành đàn nhỏ lúc chiều | Bãi bờ thoải, ruộng ven hồ, bãi cỏ khi nước rút |
| Diệc | Lớn hơn cò, màu xám hoặc nâu tía, cổ dài gập chữ S khi bay | Đứng bất động rất lâu, rồi mổ nhanh bắt cá | Mép nước có cây, gốc cây chết đứng |
| Bói cá | Nhỏ, đầu to, mỏ dài thẳng, nhiều loài có màu xanh lam hoặc đốm đen trắng | Đậu trên cành sát nước, lao thẳng xuống bắt cá; có loài bay lơ lửng tại chỗ | Cành cây chìa ra mặt nước, nhánh hồ yên |
| Chim cốc | Đen, cổ dài, mỏ móc ở đầu | Lặn sâu bắt cá, đậu trên cành khô dang cánh phơi | Thân cây chết trong hồ, bè, cọc |
Nếu thấy một con chim đen đậu trên cành khô, dang hai cánh ra như phơi áo, khả năng cao đó là chim cốc. Bộ lông của chúng không chống nước hoàn toàn nên sau khi lặn phải phơi cho khô.
Giờ nào, chỗ nào dễ gặp
Khoảng một hai giờ đầu sau khi trời sáng là lúc chim hoạt động nhiều nhất. Mặt hồ còn lặng, ít thuyền, cá nhỏ nổi lên gần mặt nước. Cò và diệc ra bãi kiếm ăn, bói cá chọn cành đậu quen. Chiều muộn, khi nắng đã dịu, chim lại ra kiếm ăn đợt hai trước khi về chỗ ngủ; đây cũng là lúc dễ thấy cò bay thành hàng về phía rừng.
Giữa trưa nắng gắt, chim nước thường vào bóng cây nghỉ. Đi thuyền giờ này sẽ thấy hồ vắng hẳn tiếng chim. Ngày mưa phùn, trời âm u, chim có khi hoạt động rải rác cả ngày.
Về chỗ, nên để ý ba loại địa điểm: những nhánh hồ hẹp và kín gió; những đoạn có thân cây chết nhô lên khỏi mặt nước; những bãi bờ thoải lộ ra khi nước rút, nhất là có cỏ non mọc lại. Lòng hồ chính rộng, gió, nhiều thuyền thường ít chim hơn.
Mùa cũng có ảnh hưởng. Khi nước hồ rút, bãi cạn nhiều, cò và diệc có nhiều chỗ kiếm ăn. Khi nước dâng đầy, bãi cạn biến mất, chim dồn vào những nhánh còn chỗ nông. Người địa phương đi hồ thường xuyên sẽ biết rõ nhánh nào đang có chim — hỏi họ là cách nhanh nhất.
Ngắm chim từ thuyền mà chim không bay
Tiếp cận chậm, chéo. Đừng lái thuyền thẳng vào con chim. Đi chếch, chậm, giữ khoảng cách. Chim thường chịu được thuyền đi ngang ở một khoảng xa, nhưng sẽ bay khi thấy vật lớn lao thẳng tới.
Tắt máy khi tới gần. Nếu đi thuyền máy, khi còn cách khu chim một đoạn, nhờ người lái tắt máy và để thuyền trôi hoặc chèo nhẹ. Thuyền chèo, kayak là phương tiện ngắm chim tốt nhất trên hồ.
Ngồi thấp, ít cử động. Đứng dậy trên thuyền, giơ tay chỉ trỏ, vẫy gọi nhau là những động tác khiến chim bay nhanh nhất. Ngồi yên, nói nhỏ, ra hiệu bằng mắt.
Dùng ống nhòm, ống kính dài. Ống nhòm loại nhỏ cầm tay là đủ để nhìn rõ màu lông, hình mỏ. Chụp ảnh nên dùng ống kính dài, đừng cố áp sát để chụp bằng điện thoại.
Biết khi nào nên rời đi. Nếu chim bắt đầu ngẩng cao cổ, bước dịch ra xa, xù lông hay kêu báo động, nghĩa là anh chị đã tới quá gần. Lùi lại, để chúng yên.
Những điều không nên làm với chim nước
Không xua chim cho bay để lấy ảnh đàn chim cất cánh. Mỗi lần bay lên vô cớ là chim mất năng lượng và mất một lượt kiếm ăn. Ảnh đẹp không đáng đổi bằng việc làm phiền.
Không tới gần những chỗ có tổ. Một số loài chim nước làm tổ thành đám trên cây ven nước hoặc trên các đảo nhỏ. Mùa làm tổ, chim bố mẹ rời tổ vì bị làm phiền có thể khiến trứng và chim non bị lạnh, bị thú ăn. Thấy nhiều chim lớn ra vào một tán cây liên tục, kêu ồn, có phân trắng dưới gốc — đó là dấu hiệu bãi tổ, nên tránh xa.
Không cho chim ăn. Bánh mì, cơm, đồ ăn vặt không phải thức ăn của chim hoang dã và làm thay đổi hành vi của chúng. Không bắt chim, không mua chim do ai đó bẫy được. Săn bắt chim hoang dã ở rừng đặc dụng và nhiều nơi khác là vi phạm pháp luật.
Không dùng thiết bị bay để đuổi theo đàn chim. Ngoài việc làm chim hoảng, bay gần đàn chim còn có nguy cơ va chạm.
Chim nước và người đi câu, người nuôi cá
Trên hồ Tà Đùng, chim ăn cá và người làm nghề cá cùng chia một mặt nước. Ở những chỗ có lồng bè nuôi cá, đôi khi thấy cò, diệc đứng chực trên mép bè hoặc trên cọc, chim cốc lặn quanh lưới. Với người nuôi, chim là kẻ ăn trộm cá; với người đến chơi, đó là cảnh đẹp. Hai cách nhìn đều có lý.
Người đến chơi nên tôn trọng cả hai phía. Không cập thuyền vào bè cá của người ta chỉ để chụp chim, không đứng lên bè khi chưa được mời. Ngược lại, nếu thấy ai đó dùng bẫy, lưới căng ngang trời hay thuốc để bắt chim quanh bè, anh chị có thể báo cho chính quyền xã hoặc kiểm lâm; đó là cách xử lý không còn phù hợp với một vùng hồ giáp rừng đặc dụng.
Người đi câu giải trí cũng nên để ý: dây cước, lưỡi câu bỏ lại trên bờ hay vướng trên cành cây là thứ giết chim nước rất âm thầm. Chim nuốt phải mồi còn lưỡi, hoặc chân bị quấn cước, sẽ chết dần. Thu hết dây cước đứt, lưỡi hỏng, bỏ vào hộp kín mang về. Một đoạn cước dài cỡ sải tay để lại trên bãi bờ có thể nằm đó nhiều năm.
Một chi tiết vui nhỏ: bói cá và chim cốc là những "người câu cá" giỏi nhất trên hồ. Ngồi quan sát chúng săn mồi, người đi câu đôi khi học được chỗ nào có đàn cá nhỏ, giờ nào cá nổi. Nhìn chim cũng là một cách đọc mặt nước.
Mang gì theo khi đi ngắm chim trên hồ
Đồ ngắm chim không cần nhiều. Thứ đáng mang nhất là ống nhòm cầm tay loại nhỏ; độ phóng đại vừa phải dễ giữ ổn định trên thuyền hơn loại phóng đại lớn. Đeo dây ống nhòm quanh cổ hoặc buộc vào người, vì rơi xuống hồ là mất luôn.
Máy ảnh có ống kính dài nếu muốn chụp. Trên thuyền, nên giữ máy trong túi chống nước khi không dùng, lau hơi nước bám ống kính vào sáng sớm. Điện thoại cũng nên để trong túi chống nước có dây đeo.
Quần áo màu trầm, áo khoác mỏng chống gió vì mặt hồ sáng sớm lạnh hơn trên bờ nhiều. Mũ rộng vành khi trời đã nắng. Áo phao luôn mặc khi ngồi trên thuyền, kể cả khi thuyền đang trôi yên lặng — nhiều người tháo áo phao vì vướng khi giơ ống nhòm, nhưng chính lúc đứng lên nghiêng người nhìn là lúc dễ mất thăng bằng nhất.
Một cuốn sổ nhỏ và cây bút chì, chì viết được cả khi giấy ẩm. Một chai nước, ít đồ ăn khô gói kín. Và một túi rác nhỏ, để không có gì của nhóm mình ở lại trên hồ.
Ghi chép lại những gì mình thấy
Một thói quen nhỏ làm việc ngắm chim thú vị hơn nhiều: ghi lại. Mỗi lần đi thuyền, ghi ngày, giờ, nhánh hồ, thời tiết, mực nước cao hay thấp, và những loài chim đã thấy, mỗi loài khoảng bao nhiêu con. Sau vài chuyến, anh chị sẽ tự nhận ra nhánh nào chim hay tụ, mùa nào cò nhiều, giờ nào bói cá ra đậu.
Nếu chụp được ảnh rõ, có thể nhờ cộng đồng người xem chim trong nước giúp định danh. Những ghi chép đứng đắn, có ngày giờ và địa điểm, cũng là nguồn tư liệu có ích cho người nghiên cứu khi được chia sẻ đúng chỗ.
Một lưu ý khi chia sẻ: với những loài hiếm hoặc bãi tổ, đừng đăng tọa độ chính xác công khai. Thông tin vị trí lan rộng có thể kéo người đến đông, thậm chí kéo người săn bắt. Chia sẻ khu vực chung là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Trên hồ Tà Đùng có những loài chim nước nào?
Người đi thuyền thường gặp các nhóm cò, diệc, bói cá và chim cốc — những nhóm phổ biến ở hồ chứa vùng cao. Danh sách loài cụ thể và loài quý hiếm nên tra theo tài liệu khảo sát đã được công bố.
Giờ nào trong ngày dễ thấy chim nhất?
Sáng sớm trong khoảng một hai giờ sau khi trời sáng và chiều muộn trước khi tối. Giữa trưa nắng, chim thường vào bóng cây nghỉ nên mặt hồ khá vắng.
Đi thuyền máy có ngắm chim được không?
Được, nhưng nên nhờ người lái giảm ga và tắt máy khi tới gần khu có chim, để thuyền trôi hoặc chèo nhẹ. Thuyền chèo và kayak thì thuận lợi hơn vì gần như không gây tiếng ồn.
Có cần mang ống nhòm không?
Nên mang. Một ống nhòm nhỏ cầm tay giúp nhìn rõ màu lông, hình mỏ, hành vi mà không cần lại gần. Đây là món đồ đáng mang nhất nếu anh chị thích quan sát thiên nhiên trên hồ.
Thấy bãi chim làm tổ thì nên làm gì?
Giữ khoảng cách xa, không cập thuyền vào gần, không gây tiếng động, không chụp ảnh áp sát. Không đăng vị trí chính xác của bãi tổ lên mạng để tránh kéo người đến làm phiền.