Ở Tà Đùng, người dẫn đường thường là người địa phương thuộc đường rẫy, lối mòn ven hồ, bến thuyền và các con dốc, nhận dẫn khách đi bộ, đi xe máy hay đi thuyền kết hợp; muốn vào vùng rừng của Vườn quốc gia Tà Đùng thì phải đi theo quy định của ban quản lý vườn, không tự ý thuê người dẫn vào. Trước khi đi, anh chị cần thoả thuận rõ tuyến đi, độ dài, giờ xuất phát và giờ về, cách xử lý khi mưa, thứ cần mang, và cách tính tiền.
Bài này giúp anh chị biết khi nào thật sự cần một người dẫn đường, phân biệt dẫn đường quanh hồ với vào rừng đặc dụng, và những câu hỏi để chuyến đi an toàn. Bên mình không giới thiệu người dẫn hay tuyến cụ thể; những thứ đó nên hỏi tại chỗ, theo tình hình thực tế của mùa.
Khi nào nên thuê người dẫn đường
Phần lớn những gì khách du lịch muốn thấy quanh hồ, như các điểm nhìn xuống mặt hồ, các bến thuyền, các con đường quanh trung tâm xã, có thể tự đi với bản đồ điện thoại và hỏi đường người dân. Nhưng có những trường hợp người dẫn đường địa phương làm chuyến đi tốt hơn hẳn, an toàn hơn hẳn.
Trường hợp thứ nhất là đi bộ theo những lối mòn qua rẫy, qua đồi xuống mép hồ, nơi không có biển chỉ dẫn, nhiều ngã rẽ, nhiều lối cụt. Lối mòn đi qua đất của các hộ dân; người dẫn địa phương biết đường nào đi được, nhà nào cần chào hỏi, chỗ nào không nên băng qua.
Trường hợp thứ hai là khi thời tiết khó đoán, nhất là mùa mưa. Người địa phương biết dốc nào trơn khi mưa, suối nào lũ lên nhanh, khi nào nên quay về. Kinh nghiệm này khó tra được trên mạng.
Trường hợp thứ ba là khi anh chị muốn hiểu thêm về vùng đất: cây gì trồng ở rẫy, làng nào của dân tộc nào, mặt hồ ngày trước là thung lũng ra sao. Một người dẫn đường kể chuyện tốt biến buổi đi bộ thành một buổi học về vùng hồ. Và trường hợp cuối là khi đi với trẻ em, người lớn tuổi hay nhóm đông, cần người thuộc đường để chọn tuyến vừa sức.
Dẫn quanh hồ khác với vào rừng đặc dụng
Hồ Tà Đùng giáp với Vườn quốc gia Tà Đùng, khu rừng đặc dụng được bảo vệ. Theo quy định chung về rừng đặc dụng, việc vào vùng rừng này để tham quan, nghiên cứu phải theo quy chế của ban quản lý vườn: có nơi được phép đón khách theo tuyến, có vùng hạn chế, có vùng nghiêm cấm. Thủ tục cụ thể, tuyến được mở, cách đăng ký thì phải hỏi chính ban quản lý vườn hay trạm kiểm lâm, vì có thể thay đổi theo thời kỳ.
Điều này có nghĩa là một người dân địa phương, dù rất thuộc rừng, cũng không được tự ý dẫn khách vào vùng rừng được bảo vệ nếu không theo quy định. Nếu ai đó mời anh chị đi sâu vào rừng mà không có giấy phép, không qua trạm kiểm lâm, hãy từ chối. Ngoài chuyện vi phạm, rủi ro lạc rừng, ngã, rắn cắn ở nơi không có ai biết mình đang ở đâu là rất lớn.
Ngược lại, dẫn đường quanh hồ qua đất rẫy, đất thổ cư, đường xã là việc bình thường, chỉ cần tôn trọng đất của người khác. Ranh giới giữa đất rẫy và rừng đặc dụng không phải lúc nào cũng nhìn thấy ngay bằng mắt; người dẫn có trách nhiệm sẽ biết và nói rõ.
Khi lên kế hoạch, cứ hỏi thẳng người dẫn: tuyến này có đi vào đất rừng của vườn quốc gia không, có cần xin phép không. Một người dẫn đáng tin sẽ trả lời rõ ràng.
Thoả thuận gì trước khi đi
Tuyến đi và độ dài. Đi đâu, qua những đâu, bao nhiêu cây số hay bao nhiêu giờ, độ dốc thế nào. Nói rõ sức của nhóm: có trẻ em, người lớn tuổi, người ít vận động không, để người dẫn chọn tuyến vừa.
Giờ xuất phát và giờ về. Hẹn giờ về trước khi trời tối. Ở vùng cao, chiều tối xuống nhanh, đường đất tối rất khó đi. Thống nhất giờ quay đầu, tức là dù chưa tới điểm cuối, tới giờ đó thì quay về. Luật này cứu được rất nhiều chuyến đi khỏi cảnh lần mò trong bóng tối.
Kế hoạch khi thời tiết xấu. Mưa to, giông thì hoãn, rút ngắn hay đổi tuyến. Tiền tính thế nào trong trường hợp đó.
Thứ cần mang. Nước, đồ ăn nhẹ, áo mưa, giày bám, mũ, thuốc men cá nhân, đèn pin. Người dẫn sẽ biết tuyến cần gì thêm.
Cách tính tiền. Theo buổi, theo ngày, theo người hay theo nhóm; có gồm xe đưa đón, bữa ăn, thuyền không. Thống nhất bằng tin nhắn.
Liên lạc khi tách nhóm. Nhóm đông có thể tách ra; hẹn điểm tập trung, ai đi cuối, cách gọi nhau khi mất sóng.
An toàn trên đường đi bộ quanh hồ
Đường đất đỏ quanh hồ Tà Đùng mùa khô bụi, mùa mưa trơn như mỡ. Giày có đế bám tốt là thứ quan trọng nhất; dép lê, giày đế phẳng là nguyên nhân chính của những cú ngã. Gậy đi bộ giúp nhiều ở các đoạn dốc xuống.
Đi gần mép hồ thì tránh những chỗ bờ dựng đứng, đất mới sụt, nhất là sau mưa. Bờ hồ chứa thường dốc và sâu ngay từ mép, ngã xuống nước là nguy hiểm thật. Không ai nên tách nhóm xuống tắm hay rửa chân ở mép hồ trong lúc đi bộ.
Côn trùng, rắn có thể gặp ở bụi rậm, rẫy, bờ cỏ. Đi theo lối mòn, không thò tay vào hốc đá, gốc cây; mang quần dài, tất cao. Ong vò vẽ làm tổ trên cây, bụi rậm; người dẫn đường thường biết khu nào có tổ ong để tránh.
Nắng giữa trưa trên đồi trống rất gắt dù không khí mát. Mang mũ, uống nước đều, nghỉ ở bóng cây. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên báo cho người dẫn từ đầu để họ chọn tuyến nhẹ và để ý trong lúc đi.
Mang theo điện thoại đã sạc đầy và một cục sạc dự phòng, chia sẻ vị trí với người ở nhà nếu được. Ven hồ có chỗ mất sóng; báo trước cho chỗ ở biết nhóm đi tuyến nào, dự kiến về lúc mấy giờ, để khi có chuyện còn người biết mà tìm.
Đi bộ kết hợp thuyền và xe máy
Quanh hồ Tà Đùng, nhiều tuyến hay nhất không đi trọn bằng một phương tiện. Một buổi có thể bắt đầu bằng xe máy từ trung tâm xã tới đầu một lối mòn, đi bộ xuyên qua rẫy xuống mép hồ, rồi thuyền đón ở một bến nhỏ đưa sang bờ bên kia hay ra một đảo, cuối cùng thuyền đưa về bến chính. Kiểu tuyến này, đi trọn chừng nửa ngày tới một ngày, cần một người dẫn biết phối hợp: hẹn thuyền đúng giờ, đúng chỗ, và có phương án khi thuyền không vào được do mực nước.
Khi đặt tuyến kết hợp, hỏi rõ phần nào do ai lo: người dẫn đi bộ có lo luôn thuyền không, hay khách phải tự đặt thuyền; xe máy để ở đâu, ai mang về. Thoả thuận một đầu mối chịu trách nhiệm cả tuyến sẽ đỡ rối hơn nhiều so với tự ghép từng phần.
Đi xe máy trên đường đất đỏ quanh hồ là kỹ năng riêng, khác hẳn chạy xe trên phố. Người không quen đường dốc, đường trơn nên để người địa phương chở, hoặc chỉ đi đoạn đường nhựa, đoạn đất thì đi bộ. Đội mũ bảo hiểm cài quai, đi chậm, không chở quá số người. Nhiều tai nạn ở vùng du lịch mới đến từ khách thuê xe máy tự lái trên đường lạ.
Phần thuyền trong tuyến kết hợp vẫn phải đủ điều kiện như mọi chuyến thuyền: áo phao cho từng người, thuyền không chở quá số, người lái tỉnh táo. Đừng vì đây chỉ là đoạn ngắn mà bỏ qua.
Người dẫn đường đáng tin trông thế nào
Người dẫn đáng tin hỏi lại anh chị về sức khoẻ, kinh nghiệm đi bộ, mục đích chuyến đi trước khi chọn tuyến. Họ nói rõ những gì không thể làm, những vùng không được vào, và sẵn sàng thay đổi kế hoạch khi thời tiết xấu thay vì cố đi cho xong.
Trong lúc đi, họ giữ tốc độ theo người chậm nhất, dừng nghỉ đều, đếm người ở các ngã rẽ, nhắc những đoạn nguy hiểm. Họ chào hỏi các hộ dân khi đi qua đất của người ta, và nhắc khách làm theo.
Họ không mời khách mua những thứ không nên mua như thịt rừng, phong lan rừng, cây giống lấy từ rừng; không dẫn khách tới những nơi cấm; không uống rượu trong lúc dẫn.
Người dẫn đường địa phương không nhất thiết phải có thẻ hướng dẫn viên du lịch nếu chỉ dẫn đường đơn giản quanh xóm, quanh rẫy, theo kiểu giúp khách tìm lối và kể chuyện vùng mình; nhưng nếu anh chị đi theo tour của một đơn vị du lịch, đơn vị đó cần có hướng dẫn viên theo quy định. Đây là điểm nên hỏi khi đặt tour trọn gói.
Tôn trọng đất và người trên đường đi
Phần lớn lối mòn quanh hồ đi qua rẫy cà phê, vườn tiêu, vườn cây ăn trái của các hộ. Không hái trái, không bẻ cành, không giẫm vào gốc cây con. Một trái bơ, một chùm tiêu với khách là nhỏ, nhưng nhiều đoàn khách qua lại thì thành thiệt hại thật cho nhà vườn.
Chụp ảnh nhà cửa, người làm rẫy, trẻ em thì hỏi trước. Người làm rẫy đang làm việc, không phải đang đứng chờ khách chụp. Một câu chào, một câu hỏi thăm về mùa vụ thường mở ra những câu chuyện thú vị hơn tấm ảnh.
Mang rác theo người, không để lại vỏ bánh, chai nước trên lối mòn. Khi cần đi vệ sinh, hỏi người dẫn chỗ phù hợp, tránh gần nguồn nước và mép hồ.
Cuối buổi, trả tiền theo thoả thuận và cảm ơn người dẫn. Nếu hài lòng, giới thiệu cho người quen là cách giúp những người làm nghề nhỏ ở vùng hồ có thêm khách.
Nếu trên đường gặp người dân đang làm rẫy hay đang đi đường, nhường lối cho họ, nhất là trên lối mòn hẹp, khi họ gánh hàng hay dắt xe. Lối mòn trước hết là đường đi làm hằng ngày của người ở đây; khách đi bộ ngắm cảnh là người đi nhờ.
Câu hỏi thường gặp
Có cần thuê người dẫn đường khi đi hồ Tà Đùng không?
Không bắt buộc cho các điểm phổ biến quanh trung tâm xã và bến thuyền. Nên thuê khi đi bộ theo lối mòn qua rẫy, xuống mép hồ, đi mùa mưa, đi với trẻ em, người lớn tuổi hay nhóm đông, hoặc muốn hiểu thêm về vùng đất.
Có được thuê người dân dẫn vào Vườn quốc gia Tà Đùng không?
Vào rừng đặc dụng phải theo quy định của ban quản lý vườn: tuyến được phép, thủ tục đăng ký. Người dân dù thuộc rừng cũng không được tự ý dẫn khách vào vùng được bảo vệ. Hỏi ban quản lý vườn hay trạm kiểm lâm trước.
Thoả thuận gì với người dẫn đường?
Tuyến đi, độ dài, độ dốc, giờ xuất phát, giờ về và giờ quay đầu, kế hoạch khi mưa, thứ cần mang, cách tính tiền, cách liên lạc khi tách nhóm. Thống nhất bằng tin nhắn.
Đi bộ quanh hồ Tà Đùng cần mang gì?
Giày đế bám tốt, gậy đi bộ, nước, đồ ăn nhẹ, áo mưa, mũ, quần dài, tất cao, thuốc men cá nhân, đèn pin. Mùa mưa thêm ủng hoặc giày chịu nước.
Làm sao biết người dẫn đường đáng tin?
Họ hỏi về sức khoẻ và kinh nghiệm của nhóm, nói rõ vùng không được vào, sẵn sàng đổi kế hoạch khi thời tiết xấu, đi theo người chậm nhất, chào hỏi hộ dân, không mời mua đồ rừng và không uống rượu khi dẫn.
Người dẫn đường địa phương có cần thẻ hướng dẫn viên không?
Dẫn đường đơn giản quanh xóm, quanh rẫy thường không đòi thẻ hướng dẫn viên. Nhưng nếu đi tour trọn gói của đơn vị du lịch, đơn vị đó cần có hướng dẫn viên theo quy định; nên hỏi khi đặt tour.