Các đảo trên hồ Tà Đùng chia làm hai nhóm lớn: đảo có người dân lui tới để trồng cây, làm vườn, nuôi ong, có khi dựng chòi canh; và đảo để nguyên rừng, cây bụi hay cỏ, ít người đặt chân. Đảo có vườn là đất có chủ, muốn ghé phải xin phép; đảo còn rừng có thể nằm trong vùng được bảo vệ. Ở cả hai, khách chỉ là người ghé qua.
Trông từ xa, mọi hòn đảo đều có vẻ hoang sơ và tự do. Thực tế đời sống trên các đảo phong phú hơn người ta nghĩ, và mỗi hòn đảo đều có câu chuyện riêng về người làm nên nó. Bài này giúp anh chị nhận ra đảo nào đang có người dùng, đảo nào để rừng, và cư xử thế nào để những lần ghé đảo sau vẫn được đón tiếp.
Vì sao trên đảo có người làm vườn
Trước khi có hồ, nhiều đỉnh đồi hôm nay là đảo vốn là rẫy, vườn của người dân. Khi nước dâng, phần thấp bị ngập, phần đỉnh còn lại thành đảo. Một số gia đình tiếp tục canh tác trên phần đất còn lại, đi lại bằng thuyền thay vì đường mòn như trước.
Cũng có những đảo được người dân khai thác sau khi hồ hình thành, trồng cây ăn trái, cây lâu năm, hoặc tận dụng làm chỗ nuôi ong vì đảo tách biệt, ít người qua lại. Quyền sử dụng đất trên từng đảo là chuyện riêng của từng trường hợp, giữa người dân và chính quyền, không phải điều khách có thể nhìn bề ngoài mà biết.
Điều khách cần nhớ đơn giản hơn: một hòn đảo có dấu hiệu chăm sóc là đảo có người đang dùng. Dù không có hàng rào, không có người ở đó lúc mình ghé, đảo ấy vẫn có chủ.
Nhận ra đảo có người dùng
Cây trồng thẳng hàng. Những hàng cây cách đều, cùng loại, cùng tuổi là dấu hiệu rõ nhất của vườn. Cây rừng mọc tự nhiên thì lộn xộn, nhiều tầng, nhiều loài.
Chòi, mái che, chỗ để đồ. Một mái tôn nhỏ, một chòi gỗ, vài can nhựa, dụng cụ làm vườn để dưới gốc cây cho biết người ta thường xuyên lên đây.
Thùng ong. Những thùng gỗ đặt rải rác dưới tán cây có thể là thùng nuôi ong. Không lại gần, không gõ, không mở; đi vòng xa.
Lối mòn rõ, bến buộc thuyền. Một lối đất từ mép nước lên đỉnh được dẫm nhẵn, một cọc buộc thuyền, có khi bậc đất đắp sẵn cho thấy đảo có người lên xuống thường xuyên.
Cỏ được phát. Đảo có người chăm thường có cỏ quanh gốc cây được phát gọn, khác hẳn đảo hoang cỏ mọc cao.
Đảo để nguyên rừng
Ở một số khúc hồ, nhất là những đoạn gần vùng rừng được bảo vệ, có những đảo còn giữ rừng: cây cao, tán dày, nhiều tầng, dây leo. Đứng trên thuyền nhìn vào, đảo rừng tối màu hơn hẳn đảo vườn và đảo cỏ, nghe được tiếng chim nhiều hơn.
Đảo rừng có giá trị đặc biệt vì là nơi trú của chim, côn trùng, thú nhỏ giữa một vùng mặt nước rộng. Một số đảo như thế có thể nằm trong phạm vi rừng đặc dụng của Vườn quốc gia Tà Đùng hoặc rừng được giao bảo vệ; ranh giới không phải lúc nào cũng có mốc ở mép nước.
Với khách, nguyên tắc an toàn là: ngắm đảo rừng từ thuyền, nếu cập bờ thì chỉ ở mép đảo, không đi sâu vào trong khi chưa được phép. Không bẻ cành, hái lan, bắt chim, không nhóm lửa. Đảo rừng tồn tại được giữa hồ chính vì ít người lên.
Đảo cỏ và đảo cây bụi
Giữa hai thái cực vườn và rừng là những đảo phủ cỏ tranh, cây bụi, vài cây con. Đó có thể là rẫy cũ bị bỏ, đất đã bạc màu, hoặc đỉnh đồi vốn ít cây từ trước. Những đảo này thường nhỏ, dáng tròn rõ, là kiểu đảo xuất hiện nhiều trong ảnh chụp từ trên cao.
Đảo cỏ có vẻ "của ai cũng được", nhưng không hẳn vậy. Một đảo cỏ hôm nay có thể là đảo người ta đang để đất nghỉ, sắp trồng lại; có thể là chỗ thả bò mùa khô khi eo đất lộ ra. Hỏi người lái thuyền trước khi ghé vẫn là cách đúng, và nếu họ không chắc thì coi như không ghé.
Đảo cỏ cũng dễ cháy vào cuối mùa khô, khi cỏ tranh khô vàng. Một mẩu thuốc lá, một bếp ga mini đặt trên cỏ khô, một đốm lửa từ bếp nướng có thể làm cháy cả đảo, và lửa trên đảo không ai dập được. Mùa khô, tuyệt đối không mang lửa lên đảo cỏ.
Người trên đảo: những cuộc gặp tình cờ
Ghé một đảo có vườn, anh chị có thể gặp chủ vườn đang làm việc: tưới cây, phát cỏ, thu hái, xem thùng ong. Đó là những cuộc gặp đáng quý nếu biết cư xử. Chào trước, giới thiệu mình là khách đi thuyền, hỏi xem có được dừng lại một chút không.
Nhiều người làm vườn vui vẻ cho khách ngồi nhờ, kể chuyện về hòn đảo, về hồ, về mùa vụ. Có người mời uống nước, cho nếm trái cây. Nếu được mời, nhận lời một cách lịch sự; nếu muốn mua trái cây, mật ong, hỏi thẳng và trả theo giá người ta nói, không mặc cả gay gắt.
Ngược lại, nếu chủ vườn tỏ ra không muốn, đừng nài. Họ đang làm việc, và không có nghĩa vụ phải đón khách. Cảm ơn rồi quay về thuyền. Mỗi lần khách cư xử tốt là một lần người dân thêm cởi mở với khách sau.
Ghé từng loại đảo: nên và không nên
Tóm lược cách ứng xử theo từng loại đảo:
| Loại đảo | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Đảo có vườn | Hỏi chủ vườn hoặc người lái thuyền trước, đi theo lối có sẵn | Hái trái, đi vào giữa vườn, lại gần thùng ong |
| Đảo rừng | Ngắm từ thuyền, nếu cập thì ở mép đảo | Đi sâu vào rừng, bẻ cây, bắt chim, nhóm lửa |
| Đảo cỏ, cây bụi | Hỏi trước, ở ít người, ngồi một lúc rồi đi | Mang lửa lên mùa khô, cắm lều, đào đất |
| Đảo có chòi, có người | Chào hỏi, xin phép, cảm ơn | Tự vào chòi, dùng đồ của người ta, làm ồn |
Điểm chung của mọi loại đảo: mang hết rác về, không để lại gì ngoài dấu chân trên lối có sẵn. Khi không nhận ra đảo thuộc loại nào, coi như đó là đảo có chủ và hỏi trước, vì trên hồ Tà Đùng trường hợp này gặp nhiều hơn cả.
Đảo và chuyện mua bán đất
Thỉnh thoảng có những lời rao về đất trên đảo, "sở hữu một hòn đảo giữa hồ". Đây là chuyện của thị trường đất, với những rủi ro pháp lý riêng về đất trong hành lang hồ chứa, đất rừng, đất bán ngập. Trang này không viết về mua bán đất; người quan tâm nên tìm hiểu kỹ ở các nguồn chuyên về pháp lý đất đai và hỏi trực tiếp cơ quan có thẩm quyền.
Với người đi chơi, điều đáng nhớ là những lời rao kiểu đó không biến một hòn đảo thành chỗ khách có thể tự do vào. Ngược lại, nó nhắc rằng mỗi đảo đều đang được ai đó coi là của mình, dù là người làm vườn lâu năm hay người vừa mua lại.
Khi người lái thuyền nói một đảo "đang có chủ, không ghé", hãy nghe theo. Hồ còn rất nhiều chỗ để ngắm từ mặt nước mà không cần đặt chân lên đất của người khác.
Giữ cho các đảo còn như hôm nay
Các đảo ở hồ Tà Đùng đẹp vì sự đa dạng: đảo rừng tối, đảo vườn xanh hàng lối, đảo cỏ tròn trịa, xen nhau trên mặt nước. Sự đa dạng ấy tồn tại nhờ người làm vườn vẫn chăm vườn, rừng vẫn được giữ, đảo cỏ không bị đốt.
Khi khách đến nhiều, áp lực lên các đảo tăng: lối mòn mới, rác, lửa, tiếng ồn. Một đảo nhỏ chỉ cần vài nhóm khách vô ý trong một mùa là đã đổi khác. Chính vì vậy, khách có vai trò thật sự trong việc giữ cảnh, không chỉ là người ngắm.
Những việc cụ thể không khó: hỏi trước khi lên, đi theo lối có sẵn, mang rác về, không mang lửa lên đảo mùa khô, không hái, không bẻ, không bắt. Và nếu có thể, chọn đi thuyền với người địa phương, để phần tiền mình trả góp vào sinh kế của chính những người đang giữ các hòn đảo ấy.
Đảo rừng là chỗ trú của chim
Giữa một mặt nước rộng, những đảo còn rừng giống như những hòn đảo trú ẩn cho chim. Cây cao cho chỗ làm tổ, cành vươn ra nước cho chỗ đậu rình cá, tán dày cho chỗ tránh nắng mưa. Sáng sớm và chiều muộn, đi thuyền ngang qua một đảo rừng, anh chị có thể nghe tiếng chim nhiều hơn hẳn đảo vườn hay đảo cỏ bên cạnh.
Những loài chim gặp được quanh hồ, từ chim nước kiếm ăn ở mép nước tới chim rừng trên tán cây, được nói kỹ hơn ở mục rừng và sinh thái ven hồ. Ở đây chỉ cần biết rằng chim rất nhạy với tiếng động và sự có mặt của người. Một nhóm khách lên đảo nói cười ồn ào có thể làm cả đàn bỏ chỗ đậu.
Cách ngắm chim trên đảo rừng tốt nhất là từ thuyền: tắt máy cách đảo một quãng, để thuyền trôi chậm, ngồi im, dùng ống nhòm nếu có. Không lên đảo vào mùa chim làm tổ, không rung cây, không phát loa giả tiếng chim. Đảo rừng đẹp nhất khi người ngắm không làm thay đổi gì trên đó.
Gặp người làm vườn thì nên hỏi gì
Đảo này gọi là gì? Nhiều đảo có tên truyền miệng gắn với người trồng cây, hình dáng hay một câu chuyện. Đây là câu hỏi mở đầu dễ nhất, thường dẫn tới những câu chuyện về vùng đất trước khi có hồ.
Trồng cây gì, mùa nào thu hoạch? Câu hỏi cho thấy mình quan tâm tới công việc của họ chứ không chỉ tới cảnh. Người làm vườn thường vui khi được kể về cây trồng của mình.
Đi lại bằng thuyền có vất vả không? Mỗi chuyến chở phân, chở nước, chở nông sản bằng thuyền là cả một công việc. Nghe họ kể sẽ hiểu vì sao giá trái cây trên đảo không rẻ.
Có ghé được chỗ nào trên đảo không? Hỏi thẳng chỗ nào khách được đi, chỗ nào không. Chủ vườn sẽ chỉ, và mình đi đúng chỗ đó. Nếu họ nói đang bận, xin phép ngồi ở mép bờ một lát rồi đi, không làm phiền thêm.
Câu hỏi thường gặp
Trên các đảo ở hồ Tà Đùng có người ở không?
Phần lớn đảo không có người ở thường xuyên, nhưng nhiều đảo có người dân lên làm vườn, nuôi ong, có chòi nhỏ để nghỉ. Một số đảo để nguyên rừng hoặc cỏ, ít người lui tới.
Có được tự do lên các đảo không?
Không nên tự ý lên đảo. Đảo có vườn là đất có chủ, cần xin phép; đảo còn rừng có thể nằm trong vùng được bảo vệ. Hỏi người lái thuyền địa phương xem đảo nào ghé được.
Làm sao biết một đảo có chủ?
Cây trồng thẳng hàng, chòi, mái che, thùng ong, lối mòn rõ, cọc buộc thuyền, cỏ được phát là dấu hiệu đảo có người dùng. Dù lúc ghé không có ai, đảo ấy vẫn có chủ.
Thấy thùng ong trên đảo thì làm gì?
Giữ khoảng cách, đi vòng xa, không gõ, không mở, không đứng chắn đường bay. Người dị ứng với ong nên rời đảo. Thùng ong là tài sản và công việc của người dân.
Có được mua trái cây, mật ong của người trên đảo không?
Nếu gặp chủ vườn và họ sẵn lòng bán, có thể hỏi mua và trả theo giá họ nói. Không tự hái, không tự lấy dù thấy trái chín rụng. Nếu họ không muốn bán thì cảm ơn và đi.
Mùa khô có được nấu ăn trên đảo cỏ không?
Không nên mang lửa lên đảo cỏ mùa khô. Cỏ tranh khô rất dễ bắt lửa, một tàn lửa nhỏ có thể làm cháy cả đảo mà không ai dập được. Mang đồ ăn sẵn và mang hết rác về.