Đảo ở hồ Tà Đùng lộ ra và thu lại theo mực nước hồ chứa: cuối mùa khô, hồ thấp, đảo nở rộng, nhiều đảo nối với nhau hoặc với bờ qua những eo đất đỏ, gò ngầm nổi lên thành mô đất; mùa mưa, nước dâng, eo đất chìm, bán đảo bị cắt thành đảo, đảo nhỏ teo lại, mô đất thấp chìm hẳn và trở thành chướng ngại ngầm.
Nhịp lên xuống ấy lặp lại mỗi năm, nhưng mức độ và thời điểm khác nhau tuỳ lượng mưa và cách vận hành hồ chứa. Bài này đi theo một năm của mặt hồ nhiều đảo, giúp anh chị hình dung mình sẽ gặp cảnh gì khi đến vào mỗi thời điểm, và quan trọng hơn, những lúc nào gò ngầm, cây ngầm nguy hiểm nhất cho người đi thuyền.
Vì sao đảo "thở" theo năm
Hồ chứa thủy điện được tích nước vào mùa mưa để dùng dần trong mùa khô. Khi mực nước dâng lên, mặt nước mở rộng ra mọi phía theo sườn đồi, phủ lên phần chân của mỗi đảo. Khi mực nước hạ, mặt nước co lại, phần chân đảo lộ ra. Vì sườn đồi thoai thoải, chỉ cần mực nước đổi một chút theo chiều đứng là bờ đã dịch đi một quãng theo chiều ngang.
Những đảo có sườn thoải thay đổi kích thước nhiều nhất, có khi mùa khô to gấp mấy lần mùa mưa. Những đảo có sườn dốc thì thay đổi ít hơn về diện tích nhưng vành đất đỏ lộ ra cao hơn. Hai đảo nằm cạnh nhau có thể thay đổi theo hai kiểu rất khác.
Mức lên xuống cụ thể mỗi năm phụ thuộc vào lượng mưa trên lưu vực và quy trình vận hành của hệ thống hồ chứa, nên không có một lịch cố định. Những gì dưới đây là xu hướng chung, đủ để định hướng khi lên kế hoạch.
Cuối mùa mưa: hồ đầy, đảo tách rời
Khoảng cuối mùa mưa, thường vào những tháng cuối năm, hồ đạt hoặc gần đạt mực nước cao. Đây là lúc các đảo tách rời nhau rõ nhất, vành đất đỏ gần như biến mất, nước ngập tới mép cỏ, cây xanh như mọc thẳng lên từ mặt nước. Nhiều bán đảo có eo thấp bị nước cắt thành đảo riêng.
Cảnh lúc này mềm và xanh, hợp với những ai muốn thấy hồ "đúng như ảnh". Đi thuyền vào các nhánh hồ được sâu nhất. Nhưng cũng là lúc nhiều gò thấp và ngọn cây chết đứng bị nước che, chỉ còn một chút nhô lên hoặc nằm ngay dưới mặt nước.
Người lái thuyền quen hồ biết những chỗ này và tránh. Khách tự chèo kayak hay ván đứng nên đặc biệt cẩn thận ở những vùng có ngọn cỏ, ngọn cây lấp ló trên mặt nước, vì đó gần như chắc chắn là gò hoặc cây ngầm.
Mùa khô: hồ hạ dần, đảo nở ra
Sang mùa khô, nước được dùng để phát điện, mực hồ hạ dần qua từng tuần. Vành đất đỏ quanh đảo rộng ra, các eo đất bắt đầu lộ, một số đảo nối vào nhau hoặc vào bờ. Gò ngầm từ từ nổi lên thành mô đất nhỏ giữa nước.
Đây là giai đoạn mặt hồ thay đổi nhanh nhất về hình dạng. Một tuyến thuyền quen của tháng trước có thể không còn đi được vì một eo đất vừa lộ. Lối giữa hai đảo nhỏ trở nên nông, đáy thuyền có thể chạm. Bến thuyền dời dần xuống thấp theo mép nước.
Trời mùa khô thường trong, nắng nhiều, gió nhẹ hơn mùa mưa, nên đây cũng là mùa nhiều khách. Cảnh khác mùa mưa: đảo to, đỏ viền, mặt hồ như len lỏi giữa một vùng đồi. Người thích cảnh này đến vào giữa và cuối mùa khô.
Cuối mùa khô: hồ thấp nhất, gò nổi nhiều nhất
Cuối mùa khô, trước khi mưa lớn trở lại, hồ thường ở mức thấp nhất trong năm. Vành đất đỏ rộng nhất, nhiều eo đất khô cứng có thể đi bộ qua, trâu bò của người dân ra gặm cỏ trên những dải đất mới lộ. Có những đảo gần như không còn là đảo, chỉ là đỉnh của một bán đảo dài.
Đây là lúc gò ngầm ít nguy hiểm nhất vì phần lớn đã nổi lên, nhìn thấy được. Nhưng những gò nằm ngay dưới mặt nước, chưa nổi hẳn, lại khó thấy nhất vì nước nông có màu gần giống nước sâu khi trời chói nắng. Đi chậm ở những vùng gần đảo vẫn là cần.
Đường xuống bến lúc này dài nhất, dốc đất đỏ trơ, có chỗ bùn mềm ở mép nước. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ nên hỏi trước nơi ở về lối xuống bến, có khi phải đi một quãng xa hơn mùa mưa.
Đầu mùa mưa: nước lên, gò chìm dần
Khi mưa lớn trở lại, nước từ thượng nguồn và suối đổ về, hồ bắt đầu lên. Giai đoạn này nguy hiểm nhất về gò ngầm: những gò mới hôm trước còn nổi, hôm nay đã nằm sát dưới mặt nước, không còn thấy được. Người quen tuyến mùa khô dễ quên rằng tuyến đã đổi.
Nước lên đầu mùa thường đục vì mang đất đỏ từ sườn đồi và suối, càng khó nhìn đáy. Rác, cành cây từ vành đai bị cuốn trôi, nổi lềnh bềnh hoặc mắc ở các vịnh. Eo đất đang ngập nông có thể bị nước cắt bất ngờ, ai ra đảo bằng đường bộ có thể phải về bằng thuyền.
Đầu mùa mưa cũng là mùa giông. Kết hợp giông, nước đục, gò ngầm mới chìm và bờ đất dễ sạt, đây là thời điểm nên cẩn thận nhất trong năm khi ra mặt nước. Đi cùng người địa phương, không chèo một mình, không ra hồ khi trời đang chuyển giông.
Một năm của mặt hồ nhiều đảo
Bảng dưới gom xu hướng chung theo các giai đoạn; tháng cụ thể xê dịch theo từng năm:
| Giai đoạn | Đảo trông thế nào | Rủi ro chính khi đi thuyền |
|---|---|---|
| Cuối mùa mưa, hồ đầy | Đảo tách rời, ít đất đỏ, xanh mềm | Gò thấp và ngọn cây bị nước che |
| Giữa mùa khô, hồ hạ dần | Vành đỏ rộng ra, eo đất bắt đầu lộ | Tuyến quen bị cạn, lối giữa đảo nông |
| Cuối mùa khô, hồ thấp nhất | Đảo to, nhiều eo nối bờ, mô đất nổi | Gò sát mặt nước khó thấy khi nắng chói |
| Đầu mùa mưa, nước lên | Eo đất ngập dần, nước đục | Gò mới chìm, giông, rác trôi, bờ dễ sạt |
Không có giai đoạn nào hoàn toàn không có rủi ro, và không có giai đoạn nào xấu. Mỗi giai đoạn có cảnh riêng và lưu ý riêng. Người lái thuyền địa phương điều chỉnh tuyến theo từng giai đoạn, nên hỏi họ tuyến hôm nay đi thế nào.
Gò ngầm: chướng ngại không thấy được
Gò ngầm là những mô đất, đỉnh đồi nhỏ nằm dưới mặt nước, cao gần tới mặt nước. Với thuyền máy chạy nhanh, đâm vào gò ngầm có thể làm hỏng chân vịt, làm thuyền khựng lại đột ngột khiến người ngồi bị xô ngã, thậm chí rơi xuống nước. Với kayak hay ván đứng, chạm gò ngầm có thể làm lật.
Dấu hiệu nhận biết gò ngầm: ngọn cỏ, cành cây khô nhô lên giữa nước; mặt nước đổi màu nhạt hơn xung quanh; sóng vỡ khác thường ở một chỗ khi có gió. Nhưng khi nước đục hoặc mặt hồ chói nắng, những dấu hiệu này rất khó thấy.
Cách phòng tránh hiệu quả nhất là đi theo tuyến của người địa phương, đi chậm khi gần đảo, gần bờ, và ở những vùng nước lạ. Người lái thuyền tử tế sẽ giảm tốc từ xa khi tới gần khúc hồ nhiều đảo nhỏ, dù khách có giục đi nhanh.
Quay lại hồ vào mùa khác
Nhiều người đến hồ Tà Đùng lần thứ hai và bất ngờ vì cảnh khác hẳn lần đầu. Hòn đảo nhỏ năm ngoái chụp ảnh giữa nước nay là đầu một bán đảo; bãi cỏ năm ngoái ngồi dã ngoại nay nằm dưới nước. Đó không phải trí nhớ sai mà là mặt hồ đã thở theo năm.
Nếu muốn có ảnh hay trải nghiệm giống lần trước, hãy đến vào cùng giai đoạn mực nước, chứ không chỉ cùng tháng, vì mực nước mỗi năm khác nhau. Hỏi người địa phương "nước giờ thấp hay cao so với năm ngoái" là cách nhanh nhất để biết.
Còn nếu muốn hiểu hồ, cách hay nhất là cố ý quay lại vào giai đoạn khác: một lần lúc hồ đầy, một lần lúc hồ cạn. Hai lần ấy cho thấy hai gương mặt của cùng một mặt nước, và giúp hiểu vì sao các bài viết về hồ Tà Đùng hay "mâu thuẫn" nhau về số đảo, về cảnh, về bến.
Vừa tới hồ, đọc mực nước thế nào
Nhìn vành đất đỏ. Vành đỏ quanh các đảo gần nhất rộng hay hẹp cho biết hồ đang thấp hay cao so với lúc đầy. Vành càng rộng, càng nhiều eo đất đã lộ và nhiều gò đã nổi.
Nhìn bến thuyền. Đường từ chỗ đậu xe xuống mép nước dài hay ngắn, bến có phải dời xuống tạm không, cọc buộc thuyền cũ có đang nằm trơ trên đất khô không.
Nhìn màu nước. Nước đục đỏ ở các vịnh và nhánh là dấu hiệu vừa có mưa và nước có thể đang lên. Nước trong, xanh đều thường là lúc hồ ổn định.
Hỏi một câu. Câu "nước đang lên hay xuống, so với tháng trước thế nào" hỏi người lái thuyền hay chủ nơi ở cho câu trả lời nhanh và chính xác nhất. Người ở đây theo dõi mực nước hằng ngày vì nó quyết định bến, tuyến và cả lồng cá của họ.
Mực nước và chỗ ngồi, chỗ dựng lều
Chỗ dã ngoại, chỗ dựng lều ven hồ phải chọn theo mực nước của lúc đó, không theo ảnh hay lời kể của người đi mùa khác. Cuối mùa khô, nhiều bãi đất bằng rộng lộ ra sát mép nước, trông rất hợp để dựng lều. Nhưng nếu đó là giao mùa, nước có thể lên trong vài ngày, và một đêm mưa lớn trên thượng nguồn có thể làm mép nước nhích lên đáng kể.
Nguyên tắc an toàn là dựng lều ở phần đất phía trên vạch mực nước cao nhất, chỗ có cỏ cây lâu năm, không dựng trên vành đai đất đỏ trơ. Đồ đạc, thuyền chèo kéo lên cao và buộc chắc qua đêm. Ngay cả khi đi dã ngoại trong ngày, cũng nên để ý xem mép nước có nhích lên trong lúc mình ngồi hay không.
Mục cắm trại và dã ngoại bên hồ của trang có hướng dẫn chi tiết hơn về chọn chỗ, xin phép và an toàn ban đêm. Ở đây chỉ nhắc mối liên hệ: mặt hồ thở theo năm, và chỗ mình ngồi cũng phải theo nhịp thở ấy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đảo ở hồ Tà Đùng mùa khô to hơn mùa mưa?
Vì hồ chứa hạ thấp trong mùa khô khi nước được dùng phát điện. Sườn đảo thoai thoải nên mực nước hạ một chút là bờ lùi ra một quãng, phần chân đảo lộ thành vành đất đỏ, đảo trông to hơn.
Mùa nào đảo tách rời nhau rõ nhất?
Cuối mùa mưa, khi hồ đầy hoặc gần đầy, các đảo tách rời rõ nhất, vành đất đỏ gần như biến mất, nhiều bán đảo có eo thấp bị nước cắt thành đảo riêng.
Gò ngầm nguy hiểm nhất vào lúc nào?
Đầu mùa mưa khi nước vừa lên và cuối mùa mưa khi hồ đầy, vì gò thấp và ngọn cây bị nước che. Đầu mùa mưa còn có nước đục và giông, nên cần cẩn thận nhất.
Có đi bộ ra đảo được không?
Một số đảo nối với bờ qua eo đất vào cuối mùa khô, có thể đi bộ ra khi eo đất khô cứng. Lúc giao mùa eo đất có thể ngập nông hoặc bùn mềm, khi đó chỉ nên đi thuyền.
Mực nước hồ Tà Đùng năm nào cũng giống nhau không?
Không. Mức lên xuống phụ thuộc vào lượng mưa trên lưu vực và quy trình vận hành hồ chứa từng năm. Cùng một tháng, năm nay và năm ngoái có thể khác nhau đáng kể.
Làm sao nhận biết gò ngầm khi đi thuyền?
Để ý ngọn cỏ, cành cây khô nhô lên giữa nước, chỗ mặt nước đổi màu nhạt hơn, sóng vỡ khác thường. Khi nước đục hoặc nắng chói, rất khó thấy, nên đi chậm và theo tuyến của người địa phương.