Dưới mặt nước hồ Tà Đùng là một hệ sinh thái còn khá trẻ: trước khi có hồ, đây là thung lũng sông Đồng Nai với suối, rừng, rẫy; khi công trình thủy điện Đồng Nai 3 tích nước, sông chảy xiết biến thành hồ nước đứng, và các loài sống trong nước phải thay đổi theo. Hiện nay trong hồ có cá, tôm tép, ốc, ấu trùng côn trùng, rong tảo và vô số sinh vật nhỏ; dưới đáy còn những thân cây, gốc cây cũ của khu rừng và vườn bị ngập.
Người đến chơi hồ thường chỉ thấy mặt nước. Bài này giúp anh chị hình dung bên dưới: nước hồ phân tầng ra sao, vì sao có lúc xanh trong lúc lại đục đỏ, tảo nở là gì, cá sống ở đâu, và những việc nhỏ của người chơi hồ ảnh hưởng tới nước thế nào. Bên mình không đưa số liệu đo đạc vì không có nguồn công bố chắc chắn để dẫn; những gì viết ở đây là nguyên lý chung của hồ chứa, áp vào những gì nhìn thấy được ở Tà Đùng.
Từ dòng sông thành mặt hồ: điều gì thay đổi dưới nước
Một dòng sông miền núi có nước chảy nhanh, nhiều đá, nhiều ghềnh, nước giàu ô xy, nhiệt độ đều từ mặt tới đáy. Các loài cá sông, tôm cua suối, ấu trùng côn trùng sống bám đá đã quen với điều kiện đó qua rất nhiều năm.
Khi con đập chặn dòng, nước chảy chậm hẳn lại, sâu hơn nhiều lần, đáy là đất, bùn và thực vật cũ bị ngập. Nước đứng thì ánh sáng chỉ xuống được một tầng trên, phần đáy sâu tối và ít ô xy hơn. Những loài quen nước chảy, đáy đá có thể giảm đi hoặc dời lên các nhánh suối đổ vào hồ; những loài hợp với nước đứng, nước lặng thì phát triển.
Những năm đầu sau khi tích nước, thực vật bị ngập phân huỷ dần, nước giàu dinh dưỡng, rong tảo và sinh vật phù du sinh sôi. Theo thời gian hệ sinh thái tự điều chỉnh, ổn định dần. Hồ Tà Đùng hôm nay là kết quả của quá trình đó, và nó vẫn đang thay đổi.
Đây cũng là lý do người ta gọi hồ chứa là "hệ sinh thái nhân tạo" dù trông rất tự nhiên. Đảo xanh, nước biếc, sương sớm là thật; nhưng tất cả đều nằm trên nền một thung lũng đã bị biến đổi, và cân bằng của nó nhạy hơn một hồ tự nhiên lâu đời.
Các tầng nước và ai sống ở đó
Mô hình dưới đây là cách hiểu đơn giản về một hồ sâu ở vùng nhiệt đới. Ranh giới giữa các tầng thay đổi theo mùa, theo độ trong của nước, và theo từng nhánh hồ.
| Tầng | Đặc điểm | Sinh vật thường có |
|---|---|---|
| Ven bờ, nước nông | Có ánh sáng tới đáy, ấm, nhiều chỗ ẩn: gốc cây, cỏ ngập, đá | Cá con, tôm tép, ốc, ếch nhái, ấu trùng chuồn chuồn, rong |
| Tầng mặt giữa hồ | Nhiều ánh sáng, nhiều ô xy, nước ấm hơn | Tảo, sinh vật phù du, cá ăn nổi, đàn cá nhỏ |
| Tầng giữa | Ánh sáng giảm dần, nhiệt độ mát hơn | Cá lớn bơi qua lại, kiếm ăn theo giờ |
| Tầng đáy sâu | Tối, lạnh hơn, ít ô xy, bùn và thực vật cũ | Sinh vật phân huỷ, một số loài cá đáy, ấu trùng sống trong bùn |
Với người đi câu, bảng này giải thích vì sao cá hay tụ ở vùng ven bờ có gốc cây ngập và ở chỗ suối đổ vào hồ: ở đó có thức ăn, có chỗ ẩn, nước nhiều ô xy hơn. Với người bơi lội, nó cũng giải thích vì sao chỉ cách bờ một đoạn ngắn, nước đã sâu và lạnh hẳn.
Vì sao nước hồ có lúc xanh trong, lúc đục đỏ
Người đến hồ Tà Đùng vào những thời điểm khác nhau hay ngạc nhiên vì màu nước. Có chuyến nước xanh ngọc, trong, nhìn rõ cành cây chìm dưới vài mét; có chuyến nước màu trà sữa đỏ. Điều này phần lớn do mùa và do đất.
Mùa mưa, nước từ các triền đồi và suối đổ về hồ mang theo đất đỏ bazan. Ở những nhánh mà sườn đồi trơ trọi, vừa phát rẫy hay vừa khai thác keo, lượng đất trôi xuống nhiều hơn, nước đục đỏ nhanh hơn và lâu trong lại hơn. Ở những nhánh còn rừng che, nước giữ màu xanh tốt hơn.
Mùa khô, ít mưa, đất lắng dần xuống đáy, nước trong trở lại. Ánh nắng mạnh làm nước có màu xanh lam, xanh ngọc. Tuy vậy, mùa khô cũng có lúc nước ngả xanh lá đậm hơn do tảo phát triển ở những chỗ nước lặng, nhiều dinh dưỡng.
Còn một yếu tố nữa là gió. Gió mạnh khuấy nước ở vùng ven bờ nông, làm lớp bùn mịn dưới đáy nổi lên. Nhánh hồ kín gió thường trong hơn lòng hồ rộng sau một buổi chiều gió lớn.
Tảo nở: khi nào là chuyện bình thường, khi nào cần để ý
Tảo là thực vật nhỏ sống trong nước, là nền tảng của chuỗi thức ăn trong hồ: sinh vật phù du ăn tảo, cá nhỏ ăn phù du, cá lớn ăn cá nhỏ, chim ăn cá. Có tảo là bình thường và cần thiết.
Vấn đề xảy ra khi nước có quá nhiều dinh dưỡng — từ phân bón trôi từ rẫy xuống, nước thải sinh hoạt, thức ăn thừa ở lồng bè cá — cộng với nắng nóng, nước lặng. Khi đó tảo có thể phát triển quá mức, tạo thành lớp váng xanh trên mặt nước, có mùi tanh. Khi tảo chết hàng loạt, quá trình phân huỷ lấy đi ô xy trong nước, cá có thể bị ngạt.
Người chơi hồ nên để ý: nếu thấy mặt nước ở một nhánh có váng xanh đặc, mùi lạ, cá nổi đầu nhiều, thì không nên tắm, không cho trẻ nghịch nước, không cho thú cưng uống nước ở đó. Một số loại tảo có thể gây kích ứng da hoặc tạo độc tố. Báo cho người địa phương biết những gì mình thấy.
Bên mình không có số liệu quan trắc chất lượng nước hồ để dẫn. Nếu anh chị cần thông tin chính thức, nên hỏi cơ quan quản lý môi trường của tỉnh hoặc đơn vị vận hành hồ chứa.
Cá và các sinh vật lớn hơn trong hồ
Hồ Tà Đùng có cá — người dân ven hồ đánh bắt, nuôi lồng bè, và người đi câu giải trí đều biết điều đó. Thành phần loài cá trong hồ là pha trộn giữa các loài vốn có ở sông Đồng Nai thích nghi được với nước hồ, và các loài được thả nuôi hoặc thả xuống hồ qua các năm. Bên mình không liệt kê danh sách loài ở đây; những loài thường gặp và chuyện câu cá được bàn ở mục câu cá của trang.
Ngoài cá, trong hồ còn tôm tép, cua, ốc, trai, các loài ấu trùng côn trùng như chuồn chuồn, phù du, muỗi. Ếch nhái sinh sản ở những vũng nông ven bờ. Rắn nước có thể bơi ven mép nước. Rái cá, nếu còn, là loài rất nhút nhát và hiếm khi thấy.
Những gốc cây và thân cây ngập dưới nước là những "rạn" quan trọng của hồ: cá nhỏ trú ẩn, rong bám, ốc sống. Với người đi thuyền, đó là chướng ngại cần tránh; với hệ sinh thái, đó là nơi ở.
Mỗi loài trong hồ có vai trò riêng. Cá ăn ấu trùng muỗi, ốc ăn tảo bám, chim ăn cá, xác sinh vật chết thành thức ăn cho sinh vật đáy. Cái hồ khoẻ là cái hồ có đủ các mắt xích đó. Thả thêm một loài lạ xuống hồ, dù chỉ là vài con cá cảnh hay rùa mua ở chợ thành phố mang lên phóng sinh, có thể làm lệch chuỗi đó theo những cách không lường trước được.
Người chơi hồ ảnh hưởng tới nước như thế nào
Kem chống nắng và xà phòng. Tắm, gội, rửa bát bằng xà phòng ngay ở mép hồ đưa chất tẩy rửa vào nước. Lượng nhỏ từng lần không đáng kể, nhưng cộng lại qua mùa du lịch thì khác. Rửa bát, tắm gội cách xa mép nước, đổ nước thải vào đất xa hồ.
Thức ăn thừa. Đổ cơm thừa, xương cá, vỏ trái cây xuống hồ "cho cá ăn" là thêm dinh dưỡng vào nước, góp phần làm tảo phát triển. Mang về hoặc bỏ vào thùng rác của nơi mình ở.
Rác nhựa. Chai nhựa, túi ni lông, hộp xốp rơi xuống hồ trôi dạt vào các nhánh, mắc vào gốc cây, vỡ dần thành mảnh nhỏ. Cá và chim có thể nuốt phải.
Xăng dầu. Thuyền máy rò rỉ nhiên liệu, đổ xăng ngay trên mặt nước để lại váng dầu. Người thuê thuyền có thể để ý và nhắc nhẹ nếu thấy rò rỉ rõ ràng.
Đi vệ sinh. Đi vệ sinh sát mép nước, nhất là ở khu cắm trại không có nhà vệ sinh, đưa vi khuẩn vào hồ. Cách xa mép nước, đào hố và lấp lại, hoặc dùng nhà vệ sinh của khu trại.
Nhìn xuống nước: vài cách quan sát cho người tò mò
Không cần lặn, anh chị vẫn quan sát được đời sống dưới nước. Vào buổi sáng nắng nhẹ, nước trong, đứng trên bến gỗ hoặc ngồi trên thuyền ở vùng nước nông ven bờ, nhìn xuống sẽ thấy đàn cá con lượn quanh gốc cây ngập, ốc bám trên cành, rong lay động.
Một chiếc kính phân cực (kính râm loại giảm chói) giúp nhìn xuyên mặt nước tốt hơn hẳn vì cắt bớt ánh phản chiếu. Đây là thủ thuật quen thuộc của người đi câu. Đứng sao cho mặt trời ở sau lưng và bóng mình không đổ lên chỗ đang nhìn, vì cá rất nhạy với bóng người.
Ban đêm, rọi đèn pin xuống mép nước nông có thể thấy mắt tôm tép phản chiếu ánh sáng như những chấm nhỏ, ếch nhái ngồi ven bờ. Đừng bắt, chỉ nhìn rồi tắt đèn.
Với trẻ em, một chiếc hộp nhựa trong múc một ít nước ven bờ, nhìn kỹ sẽ thấy những sinh vật nhỏ bơi trong đó. Xem xong, đổ lại đúng chỗ đã múc.
Khi quan sát ven bờ, luôn có người lớn đứng cạnh trẻ và chọn chỗ đứng chắc: bến gỗ có lan can, bãi bờ thoải, không đứng trên gốc cây ngập hay mỏm đất nhô ra. Đáy hồ chứa ven bờ thường dốc xuống rất nhanh; chỗ vừa thấy cá bơi dưới chân có thể đã sâu quá đầu người chỉ cách đó vài bước.
Một buổi quan sát như vậy chỉ mất nửa giờ nhưng thường làm thay đổi cách cả nhóm nhìn cái hồ. Mặt nước không còn là một tấm gương phẳng để chụp ảnh, mà là nóc nhà của cả một thế giới đang sống bên dưới.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Tà Đùng là hồ tự nhiên hay hồ nhân tạo?
Hồ Tà Đùng là hồ chứa của công trình thủy điện Đồng Nai 3 trên sông Đồng Nai, hình thành khi thung lũng bị ngập nước. Vì vậy hệ sinh thái dưới nước là hệ còn trẻ, vẫn đang thay đổi theo thời gian.
Vì sao nước hồ Tà Đùng có lúc đục đỏ?
Chủ yếu do mùa mưa cuốn đất đỏ bazan từ các triền đồi và suối xuống hồ, nhất là ở những nhánh có sườn đồi trơ trọi. Mùa khô đất lắng dần, nước trong trở lại và có màu xanh.
Thấy váng xanh trên mặt hồ thì có nên tắm không?
Không nên. Váng xanh đặc, có mùi tanh có thể là tảo phát triển quá mức, một số loại gây kích ứng da hoặc tạo độc tố. Tránh tắm, không cho trẻ và thú cưng nghịch hay uống nước ở chỗ đó.
Có nên đổ cơm thừa xuống hồ cho cá ăn không?
Không nên. Thức ăn thừa làm tăng dinh dưỡng trong nước, góp phần làm tảo phát triển và nước kém đi. Mang thức ăn thừa về hoặc bỏ vào thùng rác của nơi lưu trú.
Làm sao nhìn được cá dưới nước khi đi chơi hồ?
Đi vào buổi sáng nắng nhẹ, chọn vùng nước nông, trong, có gốc cây ngập, đeo kính râm phân cực để cắt ánh phản chiếu. Đứng yên trên bến hoặc thuyền, cá con sẽ tự lượn ra.
Chất lượng nước hồ Tà Đùng có được theo dõi không?
Thông tin quan trắc chính thức thuộc về cơ quan quản lý môi trường và đơn vị vận hành hồ chứa. Ai cần số liệu cụ thể nên hỏi trực tiếp các nơi đó thay vì dựa vào thông tin truyền miệng.