Hồ Tà Đùng có hàng chục đảo lớn nhỏ, tập trung dày nhất ở khúc hồ thuộc xã Tà Đùng, nhưng không có một con số chính thức cố định. Lý do là đảo ở đây là đỉnh đồi cũ: mực nước lên thì gò thấp chìm, mực nước xuống thì nhiều đảo nối với bờ thành bán đảo; cộng thêm việc mỗi người đếm theo một cách, nên các con số lưu hành trên mạng thường khác nhau.
Thay vì chạy theo một con số, bài này giúp anh chị nhìn đảo theo cách người quen hồ nhìn: đảo có mấy loại, khúc nào đảo dày, đảo nào gần như lúc nào cũng thấy, đảo nào chỉ hiện ra vài tháng mỗi năm. Hiểu như vậy sẽ hữu ích hơn khi ngồi trên thuyền, khi chọn chỗ nhìn từ đồi, hay khi đọc một bài viết nói "hồ có đúng bấy nhiêu đảo".
Một con số, nhiều cách đếm
Nếu hỏi năm người quen hồ "hồ Tà Đùng có bao nhiêu đảo", có thể sẽ nhận được năm câu trả lời. Người lái thuyền đếm những đảo đủ lớn để cập bờ; người chụp ảnh từ trên cao đếm cả những chấm xanh nhỏ xíu giữa nước; người làm rẫy chỉ nhớ những đảo có vườn, có người lui tới. Không ai sai, vì họ đếm những thứ khác nhau.
Câu hỏi khó hơn là: một mô đất nhỏ, không có cây, chỉ nhô lên khỏi nước vài tháng mỗi năm có tính là đảo không? Hai đỉnh đồi nối nhau bằng một eo đất ngập nửa mùa là một đảo hay hai? Một bán đảo mà mùa mưa bị nước cắt rời khỏi bờ thì mùa nào được tính? Không có quy ước chung nào cho hồ này.
Vì vậy, khi thấy một con số chính xác tới hàng đơn vị, hãy hiểu đó là kết quả của một lần đếm, ở một thời điểm, theo một cách hiểu nào đó. Trang này dùng cách nói "hàng chục đảo lớn nhỏ" vì nó đúng ở mọi mùa.
Bốn loại đảo người quen hồ hay phân biệt
Cách chia dưới đây không phải phân loại khoa học, mà là cách nhìn thực tế khi đi trên hồ:
| Loại | Nhận biết | Có mặt quanh năm không |
|---|---|---|
| Đảo lớn có vườn hoặc rừng | Đỉnh đồi rộng, có cây cao, có khi có lối mòn, chòi hay vườn cây | Có, chỉ thay đổi kích thước theo mùa |
| Đảo nhỏ phủ cây bụi, cỏ | Đỉnh tròn, cây thấp, thường không có người lui tới | Phần lớn có, mùa nước đầy nhỏ đi rõ rệt |
| Mô đất trơ | Gò đất đỏ không cây hoặc chỉ có cỏ, sát mặt nước | Không, mùa nước lên có thể chìm hẳn |
| Đảo theo mùa | Là bán đảo mùa khô, bị nước cắt rời mùa mưa | Chỉ là đảo vào mùa nước đầy |
Phần lớn ảnh đẹp về hồ là sự kết hợp của hai loại đầu: những đảo lớn tối màu làm nền, những đảo nhỏ tròn rải phía trước. Mô đất trơ và đảo theo mùa thì rõ nhất trong ảnh chụp mùa khô.
Khúc hồ nào đảo dày nhất
Đảo không rải đều khắp lòng hồ. Chúng tập trung ở những khúc mà trước khi có hồ là vùng đồi bát úp nhiều đỉnh có độ cao gần nhau. Ở hồ Tà Đùng, đó là khúc hồ thuộc địa bàn xã Tà Đùng hiện nay, phần nhiều thuộc xã Đắk Som cũ, cũng là nơi phần lớn ảnh nổi tiếng được chụp.
Những khúc khác của lòng hồ, nơi hai bên là sườn núi liền khối, có rất ít đảo; mặt nước ở đó trông giống một khúc sông rộng hơn là một hồ nhiều đảo. Người lần đầu đi thuyền ở những khúc ấy có thể ngạc nhiên vì "không thấy đảo đâu".
Nếu mục đích chính là ngồi giữa các đảo, hãy hỏi người lái thuyền đưa vào khúc hồ đảo dày, và để ý rằng khúc đẹp nhất nhìn từ trên đồi không hẳn là khúc thuyền đi dễ nhất. Có những lối giữa các đảo nhỏ khá hẹp và nông, nhất là cuối mùa khô.
Đảo nào gần như lúc nào cũng thấy
Những đảo lớn, có chóp đồi nhô cao hơn hẳn mực nước, là những đảo ổn định nhất. Mùa nào chúng cũng nổi, chỉ khác ở chỗ mùa khô lộ thêm một vành đất đỏ dưới chân, mùa mưa nước ngập sát mép cây. Người địa phương thường dùng những đảo này làm mốc định hướng, gọi bằng những cái tên truyền miệng gắn với người trồng cây trên đó hay hình dáng của đảo.
Những tên gọi ấy thường không có trên bản đồ và có thể khác nhau giữa các nhóm người. Khi nghe người lái thuyền gọi tên một đảo, anh chị có thể hỏi vì sao gọi vậy; câu trả lời thường là một mẩu chuyện nhỏ về vùng đất, đáng nghe hơn bất kỳ con số nào.
Trang này không tự đặt tên hay ghi tên các đảo, vì không có danh mục chính thức và tên dân gian có thể bị ghi sai khi chép lại. Nếu cần chỉ một đảo cho người khác, cách chắc nhất là gửi vị trí trên bản đồ số hoặc mô tả theo mốc gần đó.
Đảo nào chỉ hiện ra vài tháng
Cuối mùa khô, khi hồ hạ thấp, mặt hồ lộ ra những gò đất đỏ mà mùa mưa nằm dưới nước. Có gò chỉ là một mô đất nhỏ, có gò rộng như một bãi. Một số gò ngầm nằm giữa hai đảo lớn, khi lộ lên thì nối chúng với nhau thành một dải. Đếm vào lúc này, số "đảo" có thể tăng lên, đồng thời một số đảo khác lại nối vào bờ và biến thành bán đảo.
Ngược lại, cuối mùa mưa, khi hồ đầy, những mô đất thấp chìm hẳn, chỉ còn ngọn cỏ hoặc một thân cây khô nhô lên đánh dấu chỗ đó. Những chỗ này là chướng ngại ngầm nguy hiểm cho thuyền và người chèo, vì nhìn từ xa không thấy.
Đây là lý do người lái thuyền hồ Tà Đùng đi theo những tuyến quen và thay đổi tuyến theo mùa. Khách tự chèo thuyền kayak hay ván đứng nên tránh những vùng nước có ngọn cỏ, thân cây nhô lên, vì bên dưới thường là gò đất hoặc cây ngầm.
Tự quan sát đảo khi ở trên hồ
Nhìn màu nước quanh chân đảo. Nước đổi màu nhạt hơn ở gần đảo thường báo hiệu đáy đang nông lên theo sườn đồi chìm. Màu nước sẫm đều là chỗ sâu. Khi nước đục mùa mưa, dấu hiệu này mờ đi, lúc đó tin vào người lái thuyền hơn là mắt mình.
Nhìn vạch đất đỏ. Độ rộng vành đất đỏ quanh đảo cho biết hồ đang thấp hơn lúc đầy bao nhiêu. Vành càng rộng, mùa càng khô, càng nhiều gò ngầm có thể đã lộ hoặc nằm sát mặt nước.
Nhìn cây trên đảo. Đảo có cây cao, tán rộng thường là đảo lớn, ổn định. Đảo chỉ có cỏ hoặc cây bụi thấp thường là đảo nhỏ, dễ thay đổi theo mùa. Một thân cây khô đứng lẻ loi giữa nước thường đánh dấu một gò ngầm đã chìm.
Nhìn dấu vết người. Lối mòn, chòi nhỏ, hàng cây trồng thẳng, chỗ buộc thuyền cho biết đảo có người lui tới, có thể là đất có chủ. Lên những đảo này cần hỏi trước.
Đếm đảo từ trên cao khác đếm trên thuyền
Đứng trên một đồi cao nhìn xuống, anh chị thấy cả một khúc hồ với hàng chục đảo cùng lúc, các đảo xa và gần chồng lên nhau. Ở góc nhìn này, đảo nhỏ phía xa và đảo lớn phía gần trông gần như bằng nhau, và những đảo nằm sau lưng đảo khác bị che khuất.
Ngồi trên thuyền giữa các đảo thì ngược lại: anh chị chỉ thấy vài ba đảo gần nhất, mỗi đảo như một quả đồi, và khó hình dung tổng thể. Có khi đi một vòng mới biết hai đảo tưởng là một thật ra cách nhau một lối nước hẹp.
Hai góc nhìn bổ sung cho nhau. Nhiều người thích ngắm từ trên cao trước để có bức tranh chung, rồi xuống thuyền để đi vào từng ngõ ngách. Chuyện chọn điểm nhìn từ đồi được các trang anh em về điểm ngắm viết riêng; ở đây chỉ gợi ý dùng góc trên cao để định hướng trước khi xuống mặt nước.
Đảo cũng thay đổi qua nhiều năm
Ngoài thay đổi theo mùa, đảo ở hồ Tà Đùng còn thay đổi chậm qua nhiều năm. Mỗi lần nước lên xuống, sóng bào vào vành đất quanh đảo, mưa cuốn đất trên sườn xuống nước. Với những đảo nhỏ, đất đỏ trơ, quá trình này có thể làm đảo thấp dần, nhỏ dần. Những đảo có cây phủ kín, rễ giữ đất, thì bền hơn nhiều.
Ngược lại, ở những chỗ đất trôi xuống lắng lại, như đầu các nhánh hồ hay vùng nước lặng, đáy có thể nông dần, lâu dần thành bãi nổi mùa khô. Hồ chứa nào cũng trải qua những thay đổi kiểu này, nhanh hay chậm tuỳ lượng đất trôi về và độ che phủ của rừng quanh hồ.
Vì vậy, ảnh chụp hồ Tà Đùng mười năm trước và hôm nay có thể khác nhau ở chi tiết, dù dáng chung vẫn vậy. Một vài mô đất từng nổi có thể đã mất, một vài bãi mới xuất hiện. Đó là thêm một lý do để không gắn chặt hồ với một con số đảo cố định.
Người địa phương gọi đảo thế nào
Người sống quanh hồ ít khi nói tới "đảo số mấy". Họ chỉ đảo theo mốc quen: đảo có cây to, đảo của nhà ai trồng cây, đảo gần bến của thôn nào, đảo nằm ngay trước mặt một quả đồi có tên. Khoảng cách cũng không đo bằng mét mà bằng thời gian đi thuyền: chạy máy chừng mười phút, chèo chừng nửa giờ.
Cách gọi này tiện cho người trong vùng nhưng khó với khách. Nếu được người lái thuyền chỉ một đảo đẹp và muốn quay lại, nên ghi lại vị trí trên điện thoại ngay lúc đứng đó, kèm vài chữ mô tả, thay vì cố nhớ tên. Lần sau chỉ cần đưa vị trí cho người lái là đủ.
Cũng nên tôn trọng việc có những đảo người dân không muốn khách lui tới, thường vì đó là vườn, là chỗ nuôi ong, chỗ đặt lưới. Khi người lái nói "đảo đó của nhà người ta", hiểu là không ghé.
Thử đếm đảo trong một chuyến thuyền
Với gia đình có trẻ nhỏ, đếm đảo có thể thành một hoạt động vui trên thuyền, miễn là không biến nó thành cuộc đua tìm con số đúng. Mỗi người tự đặt quy ước của mình: chỉ đếm đảo có cây, hay đếm cả mô đất, hay chỉ đếm đảo đi ngang qua. Cuối chuyến so lại, sẽ thấy mỗi người ra một con số khác.
Trò này giúp trẻ hiểu đúng điều bài viết muốn nói: con số phụ thuộc vào cách đếm và thời điểm đếm. Nó cũng khiến cả nhà nhìn kỹ từng đảo thay vì lướt qua: đảo nào có vành đất đỏ rộng, đảo nào có cây chết đứng, đảo nào có chòi.
Nếu đi vào mùa khác, lặp lại cách đếm cũ ở cùng khúc hồ, cả nhà sẽ tự thấy số đảo thay đổi theo mực nước. Đó là bài học địa lý dễ nhớ hơn bất kỳ trang sách nào, và trẻ ngồi trên thuyền vẫn phải mặc áo phao suốt thời gian đếm.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Tà Đùng có bao nhiêu đảo?
Hồ Tà Đùng có hàng chục đảo lớn nhỏ, tập trung ở khúc hồ thuộc xã Tà Đùng. Không có con số cố định vì số đảo thay đổi theo mực nước và theo cách đếm, như có tính mô đất trơ hay đảo chỉ tách bờ vào mùa mưa không.
Vì sao các bài viết nêu số đảo khác nhau?
Vì họ đếm vào mùa khác nhau và theo cách hiểu khác nhau. Mùa khô lộ thêm gò đất nhưng nhiều đảo nối thành bán đảo; mùa mưa gò thấp chìm. Người đếm từ ảnh trên cao cũng khác người đếm trên thuyền.
Các đảo trên hồ Tà Đùng có tên không?
Một số đảo có tên gọi truyền miệng do người địa phương đặt theo hình dáng hoặc người trồng cây trên đó. Những tên này thường không có trên bản đồ và có thể khác nhau giữa các nhóm người, nên trang này không ghi lại.
Khúc hồ nào nhiều đảo nhất?
Khúc hồ thuộc địa bàn xã Tà Đùng hiện nay, phần nhiều thuộc xã Đắk Som cũ, có mật độ đảo dày nhất. Các khúc hồ khác, nơi hai bên là sườn núi liền khối, có rất ít đảo.
Đi thuyền giữa các đảo có nguy hiểm không?
Đi cùng người lái thuyền địa phương thì an toàn hơn nhiều vì họ biết tuyến theo mùa. Nguy hiểm chủ yếu là gò đất và cây ngầm gần mặt nước, nhất là ở lối hẹp giữa các đảo nhỏ. Luôn mặc áo phao.
Mùa nào nhìn thấy nhiều đảo nhất?
Mùa nước đầy, khoảng cuối mùa mưa, các đảo tách rời nhau rõ nhất nên trông nhiều đảo hơn. Mùa khô lộ thêm gò đất nhưng nhiều đảo nối liền với bờ, cảnh trông như vùng đồi có nước len vào.