Trước khi rời bến trên hồ Tà Đùng, nên hỏi người lái mười điều: hôm nay đi tuyến nào, mất bao lâu, có lên đảo không và đảo nào, có đủ áo phao vừa cỡ cho từng người không, thuyền chở tối đa mấy người, trời hôm nay thế nào và mấy giờ phải về, nếu đổi trời thì xử lý ra sao, có chỗ nào không được tới gần, có dừng chụp ảnh được không, và tính tiền thế nào. Hỏi rõ trước khi đi giúp cả khách lẫn người lái đều yên tâm.
Thuyền trên hồ phần lớn do người dân địa phương và các cơ sở dịch vụ nhỏ chạy, không có quầy bán vé, không có lịch in sẵn. Mọi thứ thoả thuận bằng lời ở bến hoặc qua điện thoại. Điều đó làm chuyến đi gần gũi, nhưng cũng dễ hiểu lầm nếu không hỏi rõ.
Đây không phải danh sách để thẩm vấn người lái. Hỏi nhẹ nhàng, như hai bên cùng chuẩn bị cho một chuyến đi. Người lái tử tế sẽ vui vẻ trả lời; người né tránh những câu về áo phao, số người thì nên cân nhắc.
Mười câu nên hỏi và vì sao
1. Hôm nay mình đi tuyến nào? Tuyến thay đổi theo mực nước: mùa nước đầy đi được vào nhánh hẹp, mùa nước thấp chỉ chạy vùng giữa hồ. Hỏi để biết sẽ thấy gì, và để người lái hiểu mình muốn thấy gì.
2. Chuyến đi mất khoảng bao lâu? Để sắp xếp giờ ăn, giờ nghỉ của trẻ, và để biết giờ nào về tới bến. Thống nhất luôn việc nếu muốn ở thêm thì tính sao.
3. Có lên đảo không, lên đảo nào? Nhiều đảo là đất có chủ, có vườn. Người lái biết đảo nào lên được, đảo nào nên tránh, chỗ cập bờ nào dễ cho trẻ và người lớn tuổi.
4. Có đủ áo phao vừa cỡ cho mọi người không, có áo trẻ em không? Đây là câu quan trọng nhất. Nhìn tận mắt áo phao, thử cài khoá. Không có áo trẻ em đúng cỡ thì không cho trẻ lên.
5. Thuyền chở tối đa mấy người? Nhóm đông hay muốn đi chung một chuyến. Hỏi để biết có cần chia hai thuyền không. Đừng nài người lái chở thêm.
6. Trời hôm nay thế nào, mấy giờ phải về? Người lái nhìn trời quen hơn ứng dụng thời tiết. Mùa mưa họ biết giờ nào giông hay tới; mùa khô biết giờ nào gió mạnh.
7. Nếu trời đổi hay máy hỏng giữa hồ thì làm gì? Hỏi để yên tâm: có mái chèo dự phòng không, có điện thoại liên lạc không, sẽ trú ở đâu. Người lái có kinh nghiệm trả lời ngay.
8. Có chỗ nào không được tới gần không? Khu vực đập, cửa lấy nước, công trình thủy điện, lồng bè, vùng cấm khai thác. Biết trước để không đòi ghé những chỗ ấy.
9. Có dừng lại để chụp ảnh được không? Thuyền dừng hẳn, tắt máy thì mới đứng lên chụp an toàn được. Thống nhất trước để người lái tính chỗ dừng hợp lý, kín gió.
10. Tính tiền thế nào? Theo chuyến, theo giờ, theo người hay theo thuyền; có tính thêm nếu ở lâu hơn không. Thoả thuận trước tránh khó xử lúc về.
Câu số 4 và số 5: không được bỏ qua
Trong mười câu, hai câu về áo phao và số người là hai câu liên quan trực tiếp tới tính mạng. Hồ Tà Đùng sâu, đáy dốc theo sườn đồi cũ, nước dưới sâu lạnh. Thuyền quá tải thì mạn thuyền thấp sát mặt nước, một con sóng nhỏ hay một cú nghiêng là nước tràn vào. Người không mặc áo phao rơi xuống nước sâu, lạnh, có thể sặc ngay trong những giây đầu.
Hãy nhìn tận mắt: áo phao có đủ chiếc cho từng người, có còn khoá, có rách không. Thử mặc ngay trên bờ, kéo dây cho ôm sát. Với trẻ nhỏ, áo phải là loại trẻ em, có đai giữa hai chân; áo người lớn mặc cho trẻ sẽ tuột khi rơi xuống nước.
Nếu người lái nói thuyền chở được năm người mà nhóm có bảy, hãy chia thành hai chuyến hoặc hai thuyền. Đôi khi người lái chiều khách mà nhận chở thêm; khách hiểu chuyện thì đừng đặt người lái vào thế khó.
Hỏi hai câu này không phải là nghi ngờ người lái. Đó là cách khách cùng chịu trách nhiệm cho chuyến đi của chính mình.
Hỏi về trời: người lái biết nhiều hơn ứng dụng
Ứng dụng thời tiết trên điện thoại thường dự báo cho cả một vùng rộng, không cho riêng mặt hồ. Người lái thuyền nhìn mây trên đồi, nhìn màu nước, cảm hướng gió mỗi ngày trong nhiều năm. Họ biết hôm nay chiều có giông không, gió sẽ nổi lúc nào, vùng nào sẽ sóng.
Khi hỏi về trời, hỏi cụ thể: mấy giờ nên quay về, tuyến nào nên tránh nếu trời đổi. Nếu người lái khuyên rút ngắn chuyến đi hay dời sang sáng mai, hãy nghe. Đó là quyết định vì an toàn của cả thuyền, không phải để bớt việc.
Ngược lại, nếu trời rõ ràng đang xấu, mây giông dựng cao, gió đã mạnh, mà người lái vẫn sẵn sàng chạy đi xa, khách nên tự từ chối. Không chuyến đi nào đáng đổi bằng một buổi chiều giông giữa hồ.
Một mẹo nhỏ: hỏi người lái chiều hôm qua trời ra sao. Mùa mưa, thời tiết vùng hồ thường lặp lại theo nhịp vài ngày; chiều qua có giông lúc nào thì chiều nay nhiều khả năng cũng tương tự. Câu trả lời ấy giúp cả nhóm ước được giờ phải quay về mà không cần ai giải thích về khí tượng.
Hỏi về đảo và chỗ dừng
Một trong những điều thú vị nhất khi đi thuyền ở hồ Tà Đùng là ghé lên đảo. Nhưng đảo không phải công viên công cộng. Có đảo là vườn cà phê, vườn cây ăn trái của một gia đình; có đảo có nhà người ở; có đảo còn rừng, có thể nằm gần vùng rừng đặc dụng. Người lái biết đảo nào khách hay ghé, đảo nào chủ không muốn người lạ lên.
Hỏi luôn chỗ cập bờ: bờ thoải hay dốc, đất cứng hay trơn, lên xuống có cần lội nước không. Nếu nhóm có trẻ nhỏ, người lớn tuổi, nói trước để người lái chọn chỗ dễ nhất.
Hỏi thêm về chỗ dừng chụp ảnh. Người lái thường biết những góc nhìn đẹp, vịnh nào nước lặng phản chiếu đảo, giờ nào ánh sáng đẹp ở hướng nào. Họ là hướng dẫn viên tốt nhất trên hồ nếu được hỏi đúng.
Nếu nhóm muốn ngồi lâu trên một đảo, như ăn trưa hay chờ hoàng hôn, nói rõ từ đầu. Người lái có thể chọn một đảo có bóng cây, có chỗ ngồi bằng phẳng, và hẹn quay lại đón thay vì neo chờ suốt mấy tiếng. Thoả thuận ấy cũng cần nói rõ giờ đón, chỗ đón và cách liên lạc nếu có thay đổi.
Những câu không nên hỏi, những việc không nên đòi
Có vài đề nghị khách hay đưa ra mà người lái tử tế sẽ từ chối, và khách nên hiểu vì sao. Đòi chạy thật nhanh cho vui: làm xóc, nguy hiểm khi có gỗ trôi, làm sóng ảnh hưởng thuyền khác và lồng bè. Đòi ghé gần đập, gần cửa xả để chụp ảnh: đây là khu vực có quy định riêng, dòng chảy có thể mạnh bất ngờ.
Đòi đi thuyền ban đêm, đòi ra hồ khi đang giông: người lái có trách nhiệm sẽ nói không. Đòi được cởi áo phao vì nóng hay vì muốn ảnh đẹp: cũng nên nghe lời khuyên mặc lại. Ảnh đẹp mà thiếu áo phao không đáng.
Và đừng đề nghị người lái uống rượu cùng nhóm trước hay trong chuyến đi. Người cầm lái phải tỉnh táo tuyệt đối trên mặt nước.
Cũng đừng đòi người lái cho mượn thuyền tự lái khi mình chưa từng điều khiển thuyền máy, hay đòi thả cho trẻ ngồi lên mũi thuyền để chụp ảnh. Những yêu cầu nghe vô hại ấy là nguồn gốc của rất nhiều tai nạn trên các hồ chứa. Người lái từ chối là đang làm đúng việc của họ, không phải khó tính với khách.
Khi nào nên đổi thuyền hay huỷ chuyến
Có những tín hiệu cho thấy nên lịch sự rút lui: người lái không có đủ áo phao hoặc nói áo phao không cần thiết; người lái có biểu hiện đã uống rượu bia; thuyền có nhiều nước đọng dưới sàn mà không giải thích được; người lái đồng ý chở vượt số người an toàn; người lái hứa hẹn những thứ không thể như đi gần đập, đi ban đêm.
Khi gặp những tín hiệu ấy, không cần tranh cãi. Cảm ơn, nói nhóm đổi ý, rồi nhờ nơi mình ở giới thiệu người khác. Chuyện an toàn không có chỗ cho ngại ngùng.
Ngược lại, những người lái chủ động phát áo phao, nhắc khách cài khoá, hỏi thăm sức khoẻ của người lớn tuổi, nói thẳng khi trời không tốt — đó là người nên giới thiệu lại cho bạn bè.
Cũng có lúc lý do huỷ đến từ phía nhóm mình: có người đang mệt, sốt, say xe nặng từ chặng đường lên; có người đã uống rượu bia tối qua còn chưa tỉnh hẳn; trẻ nhỏ đang quấy không chịu mặc áo phao. Những lúc ấy, dời chuyến sang buổi khác là quyết định đúng. Báo sớm cho người lái để họ sắp xếp việc khác.
Sau chuyến đi: vài lời cho người lái
Người lái thuyền trên hồ Tà Đùng đa phần là người địa phương, chạy thuyền là một phần thu nhập bên cạnh rẫy, vườn, nghề cá. Một lời cảm ơn, một lời khen về sự cẩn thận của họ có ý nghĩa nhiều hơn khách nghĩ.
Nếu có điều chưa ổn, nói nhẹ nhàng với chính người lái hoặc với nơi mình ở. Phản hồi cụ thể như thiếu áo phao trẻ em, ghế bị gãy, thuyền chở hơi đông giúp lần sau tốt hơn cho người khác.
Nếu muốn giới thiệu người lái cho bạn bè, hãy giới thiệu qua nơi ở hoặc trực tiếp, kèm lời dặn về những điều đã thích. Chuỗi giới thiệu như vậy giữ cho những người làm tử tế ở lại với hồ.
Cuối cùng, nhớ rằng mặt hồ là nơi làm việc của người lái. Khách đến rồi đi, họ ở lại với lưới, với lồng bè, với những chuyến chở hàng sang đảo. Giữ cho thuyền sạch, không để lại rác, không làm hỏng đồ đạc trên thuyền là cách đơn giản nhất để tôn trọng nơi làm việc ấy.
Câu hỏi thường gặp
Câu quan trọng nhất cần hỏi người lái thuyền là gì?
Có đủ áo phao vừa cỡ cho từng người không, kể cả áo trẻ em, và thuyền chở tối đa bao nhiêu người. Hai câu này liên quan trực tiếp tới an toàn trên hồ sâu và lạnh. Nhìn tận mắt áo phao và thử mặc ngay trên bờ.
Có nên thoả thuận giá trước khi đi thuyền không?
Nên. Hỏi rõ tính theo chuyến, theo giờ hay theo người, ở lâu hơn thì tính thế nào. Thoả thuận trước giúp cả hai bên thoải mái, tránh khó xử lúc về. Bài này không nêu giá vì giá thay đổi theo mùa, tuyến và người chạy.
Người lái từ chối chạy vì trời xấu thì sao?
Hãy nghe. Người lái nhìn trời trên hồ hằng ngày, họ biết dấu hiệu giông, gió mà khách không thấy. Dời sang buổi sáng hôm sau thường là lựa chọn tốt. Không nài, không tìm người khác chịu chạy trong lúc trời xấu.
Có nên đề nghị ghé gần đập thủy điện để chụp ảnh không?
Không. Khu vực đập, cửa lấy nước, cửa xả là vùng có quy định riêng, dòng chảy có thể mạnh và thay đổi đột ngột. Người lái có trách nhiệm sẽ từ chối. Ngắm và chụp đập từ xa, ở những chỗ được phép.
Làm sao biết người lái có kinh nghiệm?
Họ chủ động phát áo phao và nhắc cài khoá, hỏi về nhóm mình, nói rõ tuyến và giờ về, biết trả lời khi hỏi về trời và chỗ cập đảo. Nhờ nơi mình ở giới thiệu là cách đơn giản để gặp đúng người.
Có nên hỏi người lái về các đảo và câu chuyện của hồ không?
Nên, nếu người lái có thời gian và vui chuyện. Nhiều người sống trên hồ từ khi hồ mới tích nước, biết tên gọi dân gian của đảo, nhánh hồ, biết hồ đổi ra sao qua các năm. Hỏi khi thuyền đã dừng, đừng làm họ phân tâm lúc đang lái.