Muốn gặp chim rừng quanh hồ Tà Đùng, cách hiệu quả nhất là dậy trước bình minh, ngồi yên ở một chỗ ven rừng hoặc trên thuyền tắt máy gần bờ rừng, và lắng nghe trong khoảng một giờ đầu của ngày. Phần lớn chim rừng khó nhìn thấy vì ở trên tán cao hoặc trong bụi rậm, nhưng tiếng hót của chúng lại rõ nhất vào lúc đó.
Đây là một kiểu trải nghiệm hợp với tinh thần đi chậm của Tà Đùng: không cần đi xa, không tốn sức, chỉ cần một chỗ ngồi, một ít kiên nhẫn và một đôi tai chịu để ý. Bài viết nói về cách chọn chỗ, cách nghe, cách ghi âm và những điều nên tránh để không làm phiền rừng.
Một lưu ý trước khi đọc tiếp: ven hồ Tà Đùng có những đoạn bờ là rừng đặc dụng của vườn quốc gia, có những đoạn là vườn rẫy của người dân. Chỗ ngồi nghe chim nên chọn trên đất mình được phép đứng: sân của nơi mình ở, khu cắm trại có phép, bến thuyền, hoặc ngay trên thuyền. Đi vào trong rừng lúc trời còn tối vừa không an toàn, vừa có thể là vào khu vực không được phép. Nghe chim không đòi hỏi phải bước vào rừng; ngồi ở mép rừng là đủ, và thường còn nghe rõ hơn vì có khoảng trống cho âm thanh đi xa.
Vì sao nghe chim dễ hơn nhìn chim
Trong rừng nhiều tầng, chim nhỏ sống trên tán cao, chuyền cành liên tục, lẫn vào màu lá. Có loài sống sát mặt đất trong bụi rậm, rất nhút nhát. Người mới đi rừng thường đi cả buổi mà chỉ thấy vài bóng chim vụt qua, nhưng nếu đứng yên và nghe, họ sẽ nhận ra xung quanh có hàng chục giọng khác nhau.
Chim hót để báo lãnh thổ, gọi bạn, gọi nhau trong đàn, báo động khi có nguy hiểm. Buổi sáng sớm là thời điểm cao điểm của tiếng hót: không khí lặng, âm thanh truyền xa, chim vừa thức dậy cần khẳng định chỗ của mình. Giới quan sát chim gọi đó là "dàn hợp xướng bình minh".
Ở hồ Tà Đùng, mặt nước còn làm âm thanh vọng xa hơn. Ngồi trên thuyền giữa một nhánh hồ hẹp giữa hai bờ rừng vào lúc sáng sớm, tiếng chim từ hai phía dội lại khá rõ. Đó là một trải nghiệm khó tả bằng ảnh, nhưng ai đã nghe thì thường nhớ lâu.
Khu vực này giáp Vườn quốc gia Tà Đùng, nơi được biết đến với giá trị đa dạng sinh học của cao nguyên. Bên mình không liệt kê loài cụ thể; anh chị muốn biết có những loài nào, nhất là các loài đặc hữu và quý hiếm, nên đọc tài liệu do vườn và các nhà nghiên cứu công bố.
Chọn chỗ ngồi nghe
Mép rừng có tầm nhìn. Chỗ tốt nhất là nơi rừng gặp một khoảng trống: mép rừng giáp bãi cỏ, giáp mặt nước, giáp vườn. Chim thường hoạt động nhiều ở mép rừng, và anh chị có cơ hội nhìn thấy chúng bay ra.
Đất được phép đứng. Chọn chỗ trên đất của nơi mình ở, khu cắm trại có phép, bến thuyền, hoặc trên thuyền. Không tự đi vào rừng đặc dụng trong bóng tối để tìm chỗ ngồi.
Kín gió, xa tiếng máy. Gió lùa qua lá và tiếng máy bơm, máy phát, xe máy là những thứ lấn tiếng chim. Một góc kín gió, cách xa đường và nhà máy móc sẽ nghe rõ hơn nhiều.
Có chỗ ngồi chắc. Một hòn đá phẳng, một gốc cây, một chiếc ghế xếp. Ngồi lâu mà phải đứng lên đổi tư thế liên tục thì chim sẽ không yên.
Quay lưng về phía mặt trời lên. Khi trời sáng dần, ánh sáng chiếu vào phía trước mặt giúp nhìn rõ chim trên cành hơn là phải nhìn ngược nắng.
Một buổi sáng nghe chim, từng bước
Đây là cách một buổi sáng nghe chim thường diễn ra. Thời gian chỉ là gợi ý, tuỳ mùa trời sáng sớm hay muộn.
- Tối hôm trước hỏi chủ nhà hoặc người lái thuyền giờ trời sáng, chỗ nào gần nhất có mép rừng, đường ra có trơn không.
- Chuẩn bị sẵn áo ấm, đèn pin có chế độ ánh sáng đỏ hoặc mờ, ghế xếp nhỏ, ống nhòm, bình nước nóng.
- Ra chỗ ngồi trước lúc trời hửng sáng chừng hai mươi, ba mươi phút. Đi nhẹ, tắt đèn khi đã tới nơi.
- Ngồi yên ít nhất mười lăm phút đầu để xung quanh quen với sự có mặt của mình. Không nói chuyện.
- Lắng nghe: đếm xem có bao nhiêu giọng khác nhau, tiếng nào lặp lại đều, tiếng nào đáp lại nhau từ hai phía.
- Khi trời sáng rõ, dùng ống nhòm tìm theo hướng tiếng hót ở mép tán, ngọn cây khô, cành trơ.
- Sau khoảng một giờ, tiếng chim thưa dần. Đó là lúc thu dọn, mang hết đồ về, kể cả túi trà, vỏ bánh.
Nếu đi trên thuyền, các bước cũng gần giống: ra hồ trước lúc sáng, nhờ người lái tắt máy ở một nhánh hẹp giữa hai bờ rừng, để thuyền nằm yên và nghe.
Ghi âm tiếng chim bằng điện thoại
Điện thoại bây giờ ghi âm khá tốt nếu biết cách. Đặt máy trên một chỗ cố định, hướng micro về phía có tiếng chim, bật chế độ máy bay để không có cuộc gọi hay thông báo xen vào. Ghi liền mạch năm, mười phút thay vì bấm từng đoạn ngắn.
Gió là kẻ thù số một của bản ghi. Một miếng bông, một chiếc tất mỏng trùm lên đầu micro giúp giảm tiếng gió đáng kể. Ngồi ở chỗ kín gió cũng giúp nhiều hơn mọi thiết bị.
Có những ứng dụng nhận diện chim qua tiếng hót. Chúng có thể gợi ý tên loài, nhưng độ chính xác với chim nhiệt đới, nhất là chim đặc hữu, không phải lúc nào cũng cao. Coi kết quả là gợi ý để tra thêm, không phải kết luận.
Một điều quan trọng: không phát lại tiếng chim qua loa để dụ chim ra. Cách này làm chim tưởng có kẻ lạ xâm phạm lãnh thổ, bỏ dở việc kiếm ăn, làm tổ để đi tìm. Ở rừng đặc dụng, đó là kiểu làm phiền cần tránh.
Bản ghi nên đặt tên theo ngày, giờ và chỗ ngồi, ví dụ sáng ngày nào ở mép rừng nào, trời quang hay sương. Sau vài chuyến, nghe lại các bản ghi cạnh nhau là cách học tiếng chim rất tự nhiên, không cần sách vở.
Những âm thanh khác của rừng ven hồ
Ngoài chim, buổi sáng ven rừng còn nhiều âm thanh khác. Tiếng côn trùng đêm tắt dần khi trời sáng. Tiếng ếch nhái ở những vũng nước ven bờ, nhất là mùa mưa. Tiếng cá quẫy trên mặt hồ. Tiếng lá rơi, cành gãy khi có con vật đi qua.
Đôi khi anh chị còn nghe được tiếng của các loài thú, những tiếng gọi vang xa trong rừng vào sáng sớm. Nghe thấy là một may mắn; đừng tìm cách đi vào rừng để xem. Thú hoang trong rừng đặc dụng cần được để yên.
Lắng nghe những âm thanh này cũng là một cách để biết rừng đang khoẻ hay không. Một buổi sáng ven rừng có nhiều giọng chim, nhiều tiếng côn trùng thường là dấu hiệu của một hệ sinh thái còn sống động. Một buổi sáng chỉ nghe tiếng máy, tiếng người là một buổi sáng đáng buồn.
Chim rừng thay đổi theo mùa
Tiếng chim quanh hồ không giống nhau quanh năm. Đầu mùa mưa thường là lúc nhiều loài chim vào mùa sinh sản: hót nhiều hơn, to hơn, đuổi nhau qua lại để giữ lãnh thổ. Đây cũng là lúc cần cẩn thận nhất để không làm phiền tổ chim.
Giữa mùa mưa, mây mù và mưa sáng có thể làm buổi nghe chim ngắn lại hoặc bị lỡ. Nhưng những sáng hiếm hoi trời quang sau một đêm mưa thường là những sáng tiếng chim rộn nhất, vì cả rừng như vừa được rửa sạch và chim tranh thủ ra kiếm ăn.
Mùa khô trời trong, sáng sớm lạnh và khô, âm thanh truyền rất xa. Cây rụng bớt lá ở một số mảng rừng nên dễ nhìn thấy chim hơn. Đây là mùa thuận lợi cho người mới tập quan sát. Cuối năm, khi trời lạnh hơn ở miền Bắc, một số loài chim di cư có thể ghé qua các vùng cao nguyên phía nam; ai thích xem chim di cư nên tra cứu thêm theo tài liệu chuyên môn.
Vì vậy, nếu anh chị quay lại Tà Đùng vào những mùa khác nhau, buổi sáng ngồi nghe chim mỗi lần sẽ là một bản khác. Ghi chép đơn giản về những gì nghe được mỗi lần sẽ giúp mình nhận ra sự thay đổi đó.
Lắng nghe như một cách nghỉ ngơi
Nhiều người lên Tà Đùng vì muốn tách khỏi tiếng ồn của phố. Nhưng thực tế, nhiều chuyến đi vẫn đầy tiếng: loa kéo, tiếng nhạc trên thuyền, tiếng điện thoại, tiếng nói chuyện công việc. Một buổi sáng ngồi yên nghe chim là cách đơn giản để chuyến đi thật sự "chậm lại" như lý do mình lên đây.
Không cần biết tên loài nào cả. Chỉ cần để ý: tiếng chim nào đến từ bên trái, tiếng nào từ xa vọng lại, tiếng nào lặp đi lặp lại như một câu hỏi, tiếng nào trả lời. Sau mười lăm phút, tai quen dần và anh chị sẽ nghe được nhiều hơn hẳn so với lúc mới ngồi xuống.
Có những người nói rằng ký ức rõ nhất của họ về Tà Đùng không phải bức ảnh đẹp nhất, mà là một buổi sáng ngồi trên bậc thềm gỗ nhìn ra hồ, sương còn dày, tiếng chim từ rừng bên kia vọng sang. Trải nghiệm đó không cần mua vé, không cần thuê ai, chỉ cần dậy sớm và giữ im lặng.
Đi theo nhóm mà vẫn giữ được sự yên lặng
Đi nghe chim một mình hoặc hai người là dễ nhất. Đi theo nhóm đông, nhất là có trẻ nhỏ, thì cần thống nhất từ tối hôm trước: sáng mai ra mép rừng thì không nói chuyện trong nửa giờ đầu, điện thoại để im lặng, ai muốn chỉ con chim nào thì chạm vai người bên cạnh rồi chỉ tay thấp.
Với trẻ em, có thể biến buổi nghe chim thành một bài tập đếm: con nghe được bao nhiêu tiếng khác nhau, tiếng nào giống tiếng huýt sáo, tiếng nào giống tiếng gõ. Trẻ thường thích thú nếu được giao một việc cụ thể và được người lớn khen khi giữ im lặng tốt.
Nếu nhóm có người không quen dậy sớm, đừng ép. Một người ngồi yên còn hơn năm người ngồi mà ngáp, mở điện thoại, xoay ghế liên tục. Những người còn lại có thể ra sau, khi trời đã sáng hẳn, để ngắm cảnh hồ.
Câu hỏi thường gặp
Muốn nghe chim rừng ở hồ Tà Đùng thì đi lúc mấy giờ?
Nên có mặt ở chỗ ngồi trước lúc trời hửng sáng khoảng hai mươi tới ba mươi phút, rồi nghe trong khoảng một giờ đầu của ngày. Giờ trời sáng thay đổi theo mùa nên hỏi chủ nhà hoặc người địa phương từ tối hôm trước.
Có cần vào trong rừng mới nghe được chim không?
Không cần. Mép rừng giáp mặt nước, giáp bãi cỏ hay giáp vườn là chỗ nghe tốt và thường dễ thấy chim hơn. Không nên tự đi vào rừng đặc dụng, nhất là trong bóng tối.
Ứng dụng nhận diện tiếng chim có chính xác không?
Chỉ nên coi là gợi ý. Với chim nhiệt đới và chim đặc hữu vùng cao, độ chính xác của ứng dụng không phải lúc nào cũng tốt. Muốn biết chắc, đối chiếu thêm ảnh, sách tra và hỏi người có kinh nghiệm.
Có nên phát tiếng chim qua loa để gọi chim ra không?
Không nên. Chim tưởng có kẻ lạ vào lãnh thổ nên bỏ việc kiếm ăn, giữ tổ để đi tìm. Ở khu rừng được bảo vệ, đây là kiểu làm phiền động vật hoang dã cần tránh.
Đi nghe chim nên mặc gì?
Áo ấm vì sáng sớm ven hồ lạnh và ẩm, quần dài, giày bám tốt, màu quần áo trầm như xanh rêu, nâu, xám. Tránh đồ sột soạt và màu quá chói vì dễ làm chim chú ý.
Mang trẻ nhỏ đi nghe chim được không?
Được, nếu trẻ đủ lớn để ngồi yên một lúc. Giao cho trẻ việc đếm số tiếng chim khác nhau, mang áo ấm và đồ ăn nhẹ, và sẵn sàng cho trẻ về sớm nếu trẻ lạnh hay mệt.