Rác ở hồ Tà Đùng chủ yếu là rác nhựa dùng một lần (chai, ly, túi ni lông, hộp xốp, bao bì đồ ăn vặt) do người sinh hoạt và khách chơi để lại, cùng rác trôi từ các suối đổ vào hồ sau mưa; ở một vùng hồ xa trung tâm, việc gom và chở rác đi xử lý khó hơn thành phố nhiều, nên thứ gì bỏ lại ven hồ rất dễ kết thúc dưới nước. Cách giúp hiệu quả nhất của khách là mang theo ít rác hơn ngay từ đầu, và mang về phần rác của mình.
Bài này không nhằm trách ai. Rác là chuyện chung của mọi vùng du lịch đang lớn lên, và nhiều người dân, nhiều cơ sở dịch vụ quanh hồ đã tự gom rác, nhặt rác. Ở đây bên mình giải thích vì sao rác ở vùng hồ là chuyện khó hơn khách tưởng, rác trôi đi đâu, và những việc cụ thể mà mỗi nhóm khách — đi thuyền, cắm trại, dã ngoại — làm được để phần mình không thành gánh của người khác.
Vì sao rác ở vùng hồ khó xử lý hơn ở phố
Ở thành phố, anh chị bỏ rác vào thùng, sáng hôm sau xe rác tới, và rác biến mất khỏi tầm mắt. Ở một xã vùng cao rộng, dân cư rải rác, đường đất dốc, nhiều nơi chỉ tới được bằng thuyền, việc thu gom rác không đơn giản như vậy. Xe thu gom có thể chỉ đi theo các trục đường chính, theo lịch thưa hơn; những đảo, những bãi ven hồ xa thì gần như phải tự lo.
Rác do đó thường được gom tại chỗ, rồi chở bằng thuyền hoặc xe máy ra điểm tập kết. Mỗi bao rác khách để lại ở một bãi cắm trại xa là thêm một chuyến chở cho chủ bãi hoặc người dân. Nếu không ai chở, rác nằm lại, gặp gió, gặp mưa, gặp chó mèo lục, và cuối cùng phần lớn trôi xuống hồ.
Một số nơi chọn cách đốt rác tại chỗ. Đốt nhựa sinh khói độc, tro còn lại vẫn có thể trôi xuống nước; vào mùa khô, đốt rác ven rừng còn có nguy cơ cháy lan. Đây không phải lời trách người dân — đó là hệ quả của việc thiếu hạ tầng ở vùng sâu. Nhưng nó cho thấy: rác ít đi từ đầu là cách tốt nhất.
Đó là lý do lời dặn "mang rác về" ở vùng hồ không phải khẩu hiệu. Nó là cách duy nhất chắc chắn để phần rác của mình không ở lại.
Rác ven hồ từ đâu ra và đi đâu
Bảng dưới gom những nguồn rác thường thấy ở các hồ chứa vùng cao có khách du lịch. Không phải nguồn nào cũng có ở mọi đoạn hồ Tà Đùng, nhưng gần như đều có thể gặp.
| Nguồn | Rác điển hình | Đi đâu nếu không gom |
|---|---|---|
| Khách đi thuyền | Chai nước, lon, vỏ bánh kẹo, túi ni lông | Rơi hoặc bị gió thổi xuống nước, trôi vào các nhánh, mắc vào gốc cây ngập |
| Khách cắm trại, dã ngoại | Hộp xốp, đĩa ly nhựa, than, vỏ đồ hộp, giấy ăn | Nằm lại trên bãi, bị thú lục, mưa cuốn xuống hồ |
| Sinh hoạt ven hồ | Túi ni lông, bao bì, đồ dùng hỏng | Gom tại chỗ, đốt hoặc chở ra điểm tập kết; phần sót trôi xuống nước |
| Nông nghiệp trên triền đồi | Bao phân, chai lọ thuốc bảo vệ thực vật, ống tưới hỏng | Bị mưa cuốn theo suối xuống hồ |
| Lồng bè, nghề cá | Lưới hỏng, dây, phao xốp, bao thức ăn | Trôi dạt, mắc vào cây, chìm xuống đáy |
| Suối đổ vào hồ | Rác từ khu dân cư thượng nguồn | Theo dòng nước mùa mưa đổ vào các cửa suối |
Mùa nước rút là lúc rác lộ ra rõ nhất: dải bờ đất đỏ có khi vương đầy chai nhựa, túi ni lông, dép, phao xốp đã nằm dưới nước nhiều tháng. Cảnh đó nói rõ hơn mọi lời giải thích rằng rác bỏ xuống hồ không biến mất.
Rác nhựa dưới nước: chuyện không nhìn thấy
Chai nhựa, túi ni lông rơi xuống hồ không tan đi. Chúng trôi, mắc vào gốc cây ngập, chìm dần, và dưới tác động của nắng, nước, sóng, vỡ thành những mảnh nhỏ hơn, rồi nhỏ nữa. Những mảnh nhựa nhỏ ở lại trong nước và trong bùn đáy rất lâu.
Cá và chim có thể nuốt phải mảnh nhựa vì tưởng là thức ăn. Dây cước, lưới hỏng quấn vào chân chim, vây cá. Túi ni lông trùm lên rong, lên trứng cá ven bờ. Những thứ này xảy ra dưới mặt nước, ít ai thấy.
Người ăn cá hồ, uống nước từ nguồn nước liên quan, cuối cùng cũng nằm trong vòng đó. Nói cách khác, rác bỏ xuống hồ có cách quay lại với con người.
Không cần làm cho ai sợ. Chỉ cần hiểu rằng một chai nước bỏ quên trên thuyền không chỉ là chuyện mất thẩm mỹ, và giữ nó lại trong túi mang về là một việc rất nhỏ so với những gì nó tránh được.
Đi thuyền không để lại rác
Mang bình nước riêng. Mỗi người một bình nước có thể rót lại thay cho nhiều chai nhựa dùng một lần. Hỏi nơi mình ở có nước để rót đầy bình trước khi ra hồ không; nhiều nơi sẵn lòng.
Một túi rác cho cả thuyền. Trước khi lên thuyền, cử một người giữ túi rác có miệng buộc được. Mọi vỏ bánh, vỏ trái cây, khăn giấy đều vào đó, không để rời trên sàn thuyền nơi gió có thể thổi bay.
Cột chặt đồ nhẹ. Mũ, khăn, túi ni lông đựng đồ ăn là những thứ dễ bị gió hồ cuốn đi nhất. Cất trong túi kéo khoá hoặc buộc vào thuyền.
Không vứt "đồ hữu cơ" xuống nước. Vỏ chuối, hạt trái cây, cơm thừa cũng không nên ném xuống hồ. Chúng không phải nhựa, nhưng thêm dinh dưỡng vào nước và kéo theo ruồi, kiến ở chỗ bờ dạt vào.
Nhặt một thứ không phải của mình. Nếu thấy một chai nhựa trôi gần thuyền, nhờ người lái dừng lại để vớt lên. Không ai bắt buộc, nhưng mỗi chai vớt lên là một chai ít đi.
Cắm trại và dã ngoại không để lại rác
Bỏ bớt bao bì ở nhà. Đồ ăn nên dồn vào hộp kín dùng lại được, bỏ bớt vỏ hộp, vỏ gói từ trước khi đi. Ít bao bì mang lên thì ít rác phải mang về.
Không dùng đồ xốp, đồ nhựa một lần. Mang bát đĩa, cốc, đũa dùng lại được. Rửa xa mép nước bằng ít nước, lau sạch dầu mỡ bằng giấy trước rồi mang giấy đó theo rác.
Ba túi rác. Một túi cho rác khô (nhựa, lon, giấy), một túi cho rác ướt (thức ăn thừa), một túi cho rác nguy hại (pin, bình gas mini đã dùng). Ba túi giúp mang về và phân loại dễ hơn.
Than và tro. Than nướng, tro bếp phải dập tắt hẳn bằng nước, để nguội, rồi gom vào túi hoặc đổ vào chỗ chủ bãi chỉ định. Không lấp than còn ấm dưới cát, không đổ tro xuống hồ.
Đi một vòng trước khi rời đi. Trước khi lên xe, lên thuyền, cả nhóm đi một vòng quanh chỗ mình đã ở, nhặt mọi mẩu rác nhỏ: nắp chai, đầu lọc thuốc lá, que xiên, mẩu dây. Bãi phải sạch như lúc mới tới, hoặc sạch hơn.
Túi đồ "không rác" gọn cho một nhóm bốn người
Không cần mua sắm gì đặc biệt. Phần lớn những thứ dưới đây đã có sẵn trong nhà, chỉ cần nhớ cho vào ba lô trước khi lên đường:
- Bốn bình nước cá nhân có nắp kín, một can nước lớn để rót lại nếu đi cả ngày.
- Bộ bát, cốc, thìa đũa dùng lại cho mỗi người, gói trong một chiếc khăn để khỏi va nhau.
- Ba, bốn hộp kín cỡ vừa để đựng đồ ăn đã sơ chế, cũng dùng để mang thức ăn thừa về.
- Vài túi có khoá kéo hoặc túi vải buộc miệng làm túi rác, một túi riêng cho pin và bình gas mini đã dùng.
- Một cuộn giấy, một khăn lau dùng nhiều lần, một chai xà phòng nhỏ loại dễ phân huỷ.
- Một xô hoặc chậu gấp để lấy nước rửa mang lên xa mép hồ.
- Một đôi găng tay làm vườn và một bao lớn nếu cả nhóm muốn nhặt thêm rác ven bờ.
Bộ đồ này nặng hơn một túi đĩa nhựa dùng một lần chừng vài cân, nhưng nó theo nhóm mình qua nhiều chuyến đi. Sau vài lần, cả nhóm sẽ quen tay đến mức không còn nghĩ tới nữa. Chuẩn bị như vậy cũng giúp chuyến đi gọn hơn: không phải lo tìm chỗ vứt rác giữa đường, không phải chịu cảnh túi ni lông rách vương vãi trên xe khi về.
Nước thải: phần ít ai nghĩ tới
Bên cạnh rác rắn còn có nước thải: nước rửa bát, nước tắm gội, nước giặt, và chất thải từ nhà vệ sinh. Ở các khu dân cư và cơ sở lưu trú, nước thải được xử lý theo cách mỗi nơi có thể làm, từ bể tự hoại đến hệ thống xử lý; người đến ở không quyết định được những điều đó, nhưng có thể dùng nước tiết kiệm, không đổ dầu mỡ xuống cống.
Ở khu cắm trại, bãi dã ngoại, người chơi tự quyết nhiều hơn. Rửa bát, tắm gội ngay mép hồ bằng xà phòng là đưa chất tẩy thẳng xuống nước. Cách đúng là lấy nước vào xô, mang lên cách xa mép nước, dùng ít xà phòng loại dễ phân huỷ, rồi đổ nước thải vào đất, nơi đất sẽ lọc bớt trước khi nước tới hồ.
Đi vệ sinh là chuyện tế nhị nhưng quan trọng. Dùng nhà vệ sinh của khu trại hoặc nơi lưu trú. Nếu đi dã ngoại ở nơi không có nhà vệ sinh, cách xa mép nước và nguồn suối, đào hố nhỏ, lấp lại sau khi dùng, mang giấy về. Không đi vệ sinh ở bãi bờ lộ ra mùa khô — khi nước lên, tất cả chìm xuống hồ.
Những người đang nhặt rác quanh hồ
Quanh nhiều hồ ở Tây Nguyên, có những người dân, những chủ cơ sở du lịch, những nhóm thanh niên tự tổ chức nhặt rác ven hồ, nhất là vào mùa nước rút khi rác lộ ra nhiều. Có những người lái thuyền mang theo bao để vớt rác mỗi chuyến. Họ làm việc đó vì họ sống cạnh hồ, vì khách đến chơi cần cảnh sạch.
Nếu nơi anh chị ở có hoạt động nhặt rác, tham gia một buổi là một cách hiểu vùng hồ rất khác. Nếu không có, chỉ cần không để thêm rác cho người khác phải nhặt.
Khi chọn dịch vụ — thuyền, khu cắm trại, nơi ăn uống — anh chị có thể để ý những nơi có thùng rác phân loại, có túi rác sẵn trên thuyền, không dùng hộp xốp, nhắc khách mang rác về. Đó là những tín hiệu của một nơi làm du lịch có trách nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Có thùng rác ở các bãi ven hồ Tà Đùng không?
Tuỳ nơi. Khu dịch vụ, khu cắm trại có quản lý thường có chỗ gom rác; nhiều bãi xa thì không. Cách chắc chắn nhất là mang theo túi rác riêng và mang rác về chỗ ở hoặc điểm có thu gom.
Vì sao không nên đốt rác khi cắm trại ven hồ?
Đốt nhựa sinh khói độc, tro vẫn có thể trôi xuống nước, và vào mùa khô có nguy cơ cháy lan sang cỏ khô, rừng. Gom rác vào túi buộc kín mang về an toàn và sạch hơn.
Vỏ trái cây có được ném xuống hồ không?
Không nên. Vỏ trái cây, cơm thừa tuy tự phân huỷ nhưng thêm dinh dưỡng vào nước, góp phần làm tảo phát triển, và dạt vào bờ kéo ruồi kiến. Bỏ vào túi rác ướt mang về.
Rửa bát khi cắm trại ven hồ thế nào cho đúng?
Lấy nước vào xô mang lên cách xa mép nước, lau sạch dầu mỡ bằng giấy trước, dùng ít xà phòng, rồi đổ nước rửa vào đất. Không rửa bát ngay mép hồ hay trong suối.
Làm sao giảm rác trước khi lên Tà Đùng?
Mang bình nước dùng lại, bát đĩa cốc dùng lại, dồn đồ ăn vào hộp kín, bỏ bớt bao bì ở nhà, không mua đồ đựng bằng hộp xốp. Ít rác mang lên thì ít rác phải mang về.
Thấy rác trôi trên hồ thì có nên vớt không?
Nếu an toàn, có thể nhờ người lái thuyền dừng lại để vớt chai, túi trôi gần. Không nghiêng người quá mức ra khỏi thuyền và không xuống nước để vớt. Mỗi món vớt lên là một món ít đi.