Các đảo và triền đồi quanh hồ Tà Đùng mang ba loại "màu xanh" khác nhau: rừng tự nhiên còn sót lại từ trước khi có hồ, rừng mọc lại trên đất từng bị khai phá, và vườn – rẫy do người trồng (cà phê, tiêu, cây ăn trái, cây keo). Từ xa tất cả đều xanh, nhưng nhìn kỹ từ thuyền, chúng khác nhau về độ cao, độ dày, màu lá và hình dáng tán.
Hiểu được ba loại này giúp anh chị đọc cảnh hồ theo cách khác: biết đảo nào là đỉnh đồi cũ còn giữ rừng, đảo nào là rẫy đang có chủ, triền nào đang hồi lại sau nhiều năm. Bài viết dành cho người thích quan sát, thích hiểu mình đang nhìn gì, không phải cẩm nang thực vật học.
Vì sao đảo trên hồ có rừng
Đảo trên hồ Tà Đùng là những đỉnh đồi, đỉnh núi thấp cũ. Khi nước hồ dâng lên, thung lũng và chân đồi chìm dưới nước, phần đỉnh còn lại nổi lên thành đảo. Vì vậy thảm cây trên đảo là thảm cây của đỉnh đồi trước đây: chỗ nào trước khi ngập còn rừng thì nay vẫn có thể còn rừng, chỗ nào trước kia là rẫy thì giờ có thể đã thành rừng mọc lại hoặc vẫn được trồng tiếp.
Đảo có một đặc điểm: bị nước bao quanh, nên người và gia súc khó qua lại hơn đất liền. Một số đảo vì thế ít bị tác động, cây cối có thời gian mọc lại. Ngược lại, có những đảo lớn có người ở, có vườn, có đường mòn, có thuyền qua lại hằng ngày.
Triền đồi bao quanh hồ cũng vậy. Có những sườn dốc giáp vườn quốc gia còn rừng liền khối, có những sườn là đất rẫy từ lâu đời, có những sườn trồng keo, có những sườn đang bị mưa xói thành rãnh đỏ. Đi thuyền một vòng là thấy đủ các mảng này đan xen.
Phân biệt các loại mảng xanh khi nhìn từ thuyền
Đây là cách nhận diện bằng mắt thường, dựa trên những đặc điểm dễ thấy. Không phải lúc nào cũng rạch ròi; nhiều chỗ là hỗn hợp.
| Loại | Dấu hiệu nhìn thấy | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rừng tự nhiên còn sót | Tán không đều, nhiều tầng, có cây to vượt lên trên, màu xanh đậm, có dây leo | Thường ở đỉnh đảo dốc, sườn giáp vườn quốc gia, khe suối |
| Rừng mọc lại | Cây thấp hơn, tán đều, xanh nhạt hơn, nhiều cây bụi, tre nứa | Đất từng bị khai phá rồi để yên nhiều năm |
| Rừng trồng keo | Cây thẳng, đều tuổi, thường thành hàng, tán thưa lá nhỏ | Trồng để khai thác gỗ, sẽ có lúc bị chặt trắng |
| Vườn cà phê, tiêu | Bụi thấp thành hàng thẳng, trụ tiêu, cây che bóng xen kẽ | Có chủ, có người chăm, thường có chòi |
| Cây ăn trái | Tán tròn, cách đều nhau, có thể thấy trái theo mùa | Sầu riêng, bơ, mít… tuỳ hộ |
| Đất trống, đồi cỏ | Màu vàng hoặc đỏ, cỏ thấp, có thể có rãnh xói | Rẫy vừa thu hoạch, đất bỏ hoang hoặc bị xói |
Bảng này cũng giải thích vì sao ảnh chụp cùng một đảo ở hai thời điểm có thể khác nhau nhiều: vườn đổi cây, keo bị khai thác, cỏ cháy vào mùa khô rồi xanh lại vào mùa mưa.
Rừng tự nhiên còn sót: ngắm từ xa, tôn trọng từ gần
Những mảng rừng tự nhiên còn lại quanh hồ là thứ quý nhất về mặt sinh thái. Trong đó là cây gỗ lâu năm, phong lan, dương xỉ, dây leo, nấm, côn trùng và chim rừng sống thành một hệ. Mỗi cây to bị chặt là mất đi một chỗ làm tổ, một nguồn trái cho chim, một mảng bóng râm giữ ẩm cho mặt đất.
Từ thuyền, anh chị có thể nhận ra mảng rừng cũ nhờ những cây vượt tán: thân thẳng, cao hẳn lên trên mặt tán chung, tán xoè rộng. Buổi sáng sương mù hay đọng quanh những cây này. Buổi chiều nắng xiên, các tầng tán hiện rõ như những bậc thang xanh.
Những mảng rừng như vậy, nếu nằm trong vườn quốc gia hay rừng phòng hộ, không phải nơi để tự do đi vào. Nếu nằm trên đất của hộ dân, đó cũng là tài sản của người ta. Cả hai trường hợp, cách thưởng thức tốt nhất vẫn là ngắm từ mặt nước.
Rừng mọc lại và tre nứa: rừng đang hồi
Khi một mảnh đất rẫy bị bỏ lại, sau vài năm cây bụi, cỏ lau và tre nứa sẽ mọc lên trước. Chúng che đất, giữ ẩm, tạo bóng cho cây gỗ con mọc sau. Nếu không bị phát tiếp, không bị cháy, sau nhiều năm mảnh đất đó dần thành rừng thứ sinh với cây gỗ nhỏ và vừa.
Quanh hồ có nhiều mảng đang ở giai đoạn này. Nhìn từ thuyền, chúng có màu xanh nhạt và đồng đều hơn rừng cũ, đôi khi có những bụi tre nứa xoè ra như những chùm lông. Rừng mọc lại có giá trị lớn trong việc giữ đất cho triền hồ, dù nó không ấn tượng bằng rừng già.
Mùa khô là thời điểm rừng mọc lại dễ bị tổn thương nhất. Cỏ khô và lá tre là chất cháy rất nhanh. Một mẩu thuốc lá, một bếp lửa không dập kỹ có thể làm cả mảng rừng đang hồi bị lùi lại nhiều năm. Đây là lý do người cắm trại ven hồ cần đặc biệt cẩn thận với lửa trong những tháng không mưa.
Vườn và rẫy trên đảo: tôn trọng người làm
Nhiều đảo lớn và gần bờ là nơi người dân trồng cà phê, tiêu, cây ăn trái. Họ đi thuyền ra đảo làm vườn, chở phân lên, chở hàng về. Với họ, đảo không phải điểm tham quan mà là nơi kiếm sống.
Khi đi thuyền qua những đảo như vậy, anh chị sẽ thấy chòi nhỏ, bến tạm, vài con chó giữ vườn. Đừng cập vào bến của người ta khi chưa được mời, đừng hái trái dù trái chín rụng đầy gốc, đừng đi xuyên qua hàng cà phê để tìm góc chụp ảnh. Muốn mua nông sản, hỏi người lái thuyền có quen ai bán không; nhiều hộ sẵn lòng bán trực tiếp nếu được hỏi tử tế.
Vườn trên đảo cũng là một phần của cảnh quan hồ Tà Đùng. Những hàng cà phê chạy theo đường đồng mức, những cây che bóng cao vượt lên, đặt cạnh nước hồ xanh, tạo ra một hình ảnh rất riêng của cao nguyên mà không hồ nào ở vùng thấp có được.
Rừng trồng keo và những lần chặt trắng
Trên một số triền đồi và đảo lớn quanh hồ có những mảng keo trồng thẳng hàng. Keo lớn nhanh, vài năm là có thể khai thác bán gỗ, nên nhiều hộ chọn trồng trên đất dốc khó làm cây khác. Nhìn từ thuyền, rừng keo dễ nhận: thân thẳng, sáng màu, tán thưa, các cây cao gần bằng nhau vì cùng tuổi.
Đến kỳ khai thác, cả mảng keo bị chặt cùng lúc. Sườn đồi đang xanh bỗng trơ ra màu đất đỏ, gốc cây và cành vụn nằm ngổn ngang. Khách quay lại sau một năm có khi ngỡ ngàng vì không nhận ra góc hồ quen. Đó là chu kỳ bình thường của rừng sản xuất, không phải phá rừng trái phép, nhưng nó cho thấy cảnh quan quanh hồ không đứng yên.
Những tháng ngay sau khi chặt trắng là lúc sườn đồi dễ xói nhất. Nếu gặp mưa lớn, đất từ những mảng này trôi xuống hồ, làm nước nhánh đó đục đỏ nhiều ngày. Người đi câu và người cắm trại thường tránh những nhánh vừa khai thác keo vì nước đục và bờ lầy.
Với người đến chơi, không cần phán xét chuyện trồng keo. Đó là sinh kế của người địa phương trên đất của họ. Điều đáng làm là hiểu được vì sao cảnh thay đổi, và chọn đúng nhánh hồ còn rừng che nếu mình muốn tìm nước trong và bóng mát.
Một vài nhóm cây dễ nhận khi đi dọc bờ
Không cần là người học thực vật, anh chị vẫn có thể nhận ra vài nhóm cây quen thuộc ven hồ. Tre và nứa mọc thành bụi, thân có đốt, lá dài mảnh, hay mọc ở khe ẩm và đất rừng đã bị khai phá. Chuối rừng có tàu lá to, mọc ở chỗ ẩm gần suối. Dương xỉ phủ những bờ đất dốc có bóng râm.
Ở những đoạn rừng cũ, nhìn kỹ trên thân cây to có thể thấy phong lan, tổ chim, dây leo thòng xuống mặt nước. Dọc mép nước có những bụi cây chịu ngập, khi nước lên thì chìm một nửa, khi nước rút thì nằm trơ trên bờ đất. Trên đất vườn là những cây che bóng cao trồng xen trong cà phê.
Tên loài cụ thể bên mình không liệt kê dài, vì nhận nhầm là chuyện dễ xảy ra và vì danh lục thực vật của khu vực cần đọc theo tài liệu chính thức. Anh chị thích tìm hiểu có thể chụp ảnh lá, hoa, vỏ cây rồi tra cứu sau, hoặc hỏi người dân địa phương tên gọi quen thuộc của họ.
Cách quan sát thảm xanh trong một vòng thuyền
Chọn giờ nắng xiên. Sáng sớm hoặc cuối chiều, nắng chiếu nghiêng làm nổi rõ độ cao khác nhau của các tầng cây. Giữa trưa, mọi thứ phẳng lì một màu.
So hai đảo đứng cạnh nhau. Đặt hai đảo cạnh nhau trong một khung nhìn, so màu lá, độ dày tán, hình dáng mép rừng. Sự khác biệt hiện ra rõ hơn khi so sánh.
Nhìn mép nước. Ở đảo còn rừng, rễ cây và lá rụng thường che kín dải đất sát nước. Ở đảo trồng trọt, dải đất này thường trơ và đỏ hơn.
Chụp lại cùng một góc qua nhiều chuyến. Nếu anh chị quay lại Tà Đùng nhiều lần, chụp cùng một đảo từ cùng một chỗ sẽ thấy rừng thay đổi theo mùa và theo năm.
Hỏi người lái thuyền. Người địa phương thường biết đảo nào của ai, trồng gì, đảo nào còn rừng từ hồi trước. Một vài câu hỏi đúng lúc làm vòng thuyền có thêm nhiều câu chuyện.
Thảm xanh thay đổi theo mùa
Vào mùa mưa, khoảng từ tháng năm tới tháng mười, mười một, thảm cây quanh hồ xanh rực. Cỏ trên các đồi trống mọc dày, rừng mọc lại vươn lên nhanh, vườn cà phê đậm lá. Đây là lúc cảnh hồ xanh nhất, nhưng cũng là lúc mây mù và mưa chiều nhiều.
Mùa khô, từ khoảng tháng mười hai tới tháng tư, cỏ trên đồi úa vàng, một số cây rụng lá, nước hồ thường rút xuống làm lộ dải bờ đất đỏ. Cảnh hồ lúc này có nhiều màu hơn: xanh của nước và rừng, vàng của cỏ, đỏ của đất. Cũng là mùa phải cẩn thận nhất với lửa.
Mùa cà phê chín, thường vào cuối năm, các đảo trồng cà phê có thêm sắc đỏ của trái và cảnh người hái. Mùa cà phê nở hoa, thường sau những cơn mưa đầu mùa hoặc tưới đầu năm, có những buổi sáng mùi hoa bay ra tận mặt nước.
Câu hỏi thường gặp
Đảo trên hồ Tà Đùng có phải đều là rừng không?
Không. Có đảo còn rừng tự nhiên, có đảo là rừng mọc lại, có đảo là vườn cà phê, tiêu, cây ăn trái của người dân. Nhìn kỹ màu lá, độ cao và hàng lối của cây sẽ phân biệt được.
Làm sao nhận ra một đảo đang có chủ trồng trọt?
Thường thấy cây trồng thành hàng thẳng, có chòi nhỏ, có bến tạm, đôi khi có chó giữ vườn hoặc thuyền đậu. Gặp những đảo như vậy thì không tự ý cập bến hay đi vào vườn.
Mùa nào thảm cây quanh hồ đẹp nhất?
Mùa mưa cây xanh rực nhưng hay có mây mù và mưa chiều. Mùa khô nhiều màu hơn với cỏ vàng, đất đỏ, nước xanh. Mỗi mùa đẹp theo một kiểu, tuỳ anh chị thích cảnh xanh mướt hay cảnh nhiều lớp màu.
Có được mang cây con trên đảo về trồng không?
Không nên. Nếu đảo thuộc rừng được bảo vệ thì đó là vi phạm, nếu là đất của dân thì đó là lấy đồ của người khác. Muốn có cây, hãy mua ở vườn ươm có nguồn gốc rõ ràng.
Vì sao một số triền đồi ven hồ có rãnh đỏ?
Đó thường là dấu xói mòn ở những nơi đất trống hoặc vừa phát rẫy. Mưa lớn trên sườn dốc không có thảm cây che sẽ cuốn đất đỏ xuống hồ, để lại những rãnh dài nhìn thấy rõ từ thuyền.