Ven hồ Tà Đùng, những sinh vật anh chị dễ gặp nhất không phải thú lớn mà là côn trùng (muỗi, kiến, ong), vắt vào mùa mưa, ếch nhái, thằn lằn, đôi khi là rắn và các loài thú nhỏ như sóc, chuột rừng. Phần lớn chúng vô hại nếu mình không động vào; một số ít cần cảnh giác. Cách đúng là phòng từ đầu, nhận diện bình tĩnh, tránh xa và không làm hại chúng.
Bài viết dành cho người đi bộ ven bờ, cắm trại, dã ngoại hay ngồi câu ở những đoạn bờ gần rừng. Bên mình không liệt kê loài quý hiếm, không đưa số liệu, chỉ nói những gì một người đi chơi cần biết để an toàn và cư xử đúng với các sinh vật đang sống ở đây trước mình.
Một nguyên tắc chung trước khi vào chi tiết: ven hồ là nhà của chúng, mình là khách. Khi gặp một con vật, việc của mình là nhường đường, giữ khoảng cách và đi tiếp. Gần như mọi vụ bị cắn, bị đốt ở vùng ven rừng đều xảy ra khi người ta cố bắt, cố đuổi, cố chụp gần hoặc vô tình thò tay vào chỗ không nhìn thấy.
Gặp gì, ở đâu, khi nào
Bảng tổng hợp những sinh vật hay gặp ven hồ theo kinh nghiệm chung của vùng rừng cao nguyên. Mức độ cần lưu ý là gợi ý cho người đi chơi, không phải đánh giá khoa học.
| Sinh vật | Hay gặp ở đâu | Lúc nào | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Muỗi, dĩn | Bờ cỏ, gần nước đọng, dưới tán cây | Chiều tối, sáng sớm, mùa mưa | Ngứa, có thể truyền bệnh; phòng bằng quần áo dài, kem chống muỗi |
| Vắt | Lối mòn ẩm trong rừng, bãi cỏ ướt | Mùa mưa, sau mưa | Hút máu, không nguy hiểm nhưng dễ nhiễm trùng nếu gỡ sai |
| Ong, ong vò vẽ | Tổ trên cành, hốc cây, mái chòi, dưới đất | Quanh năm, mùa khô thường hung hơn | Đốt nhiều nốt có thể nguy hiểm; tránh xa tổ |
| Kiến | Gốc cây, bãi cỏ, chỗ có đồ ăn rơi | Quanh năm | Kiến lửa, kiến vàng cắn đau; không dựng lều trên tổ kiến |
| Rắn | Bụi rậm, đống đá, đống củi, bờ nước | Hoạt động nhiều lúc chiều tối, đêm ấm | Không bắt, không đuổi; đi giày kín, soi đèn ban đêm |
| Ếch nhái, thằn lằn | Mép nước, vũng đọng, quanh đèn | Đêm, mùa mưa | Vô hại; không bắt, không để trẻ cầm lên miệng |
| Sóc, chuột rừng | Cây ven bờ, quanh khu cắm trại | Ngày và đêm | Hay lục đồ ăn; cất đồ kín, không cho ăn |
Thú lớn trong rừng đặc dụng thường lẩn tránh người. Khả năng gặp chúng ở các khu vui chơi ven hồ là thấp; nếu có thấy dấu vết hay nghe tiếng, cứ để yên và báo cho người địa phương.
Côn trùng: chuyện nhỏ nhưng làm hỏng cả chuyến đi
Muỗi và dĩn là những vị khách khó chịu nhất ven hồ, nhất là chiều tối mùa mưa. Một buổi ngồi ngắm hoàng hôn với đôi chân trần có thể kết thúc bằng hàng chục nốt đốt ngứa suốt mấy ngày. Cách phòng đơn giản là mặc quần dài, áo dài tay màu sáng từ lúc chiều xuống, bôi hoặc xịt sản phẩm chống côn trùng lên vùng da hở, và tránh ngồi lâu cạnh vũng nước đọng.
Kiến là chuyện của người cắm trại. Trước khi trải bạt dựng lều, đi một vòng nhìn kỹ mặt đất: đường kiến bò, ụ đất tơi, gốc cây mục có kiến ra vào. Dựng lều lên tổ kiến lửa là một đêm không ngủ được. Đồ ăn rơi vãi quanh lều cũng sẽ kéo kiến tới, nên ăn ở một chỗ riêng cách xa chỗ ngủ.
Ong là chuyện cần nghiêm túc hơn. Tổ ong vò vẽ có thể treo trên cành cây ven bờ, dưới mái chòi, trong hốc cây, thậm chí dưới đất. Bị một vài con đốt thì đau và sưng; bị nhiều con đốt cùng lúc, hoặc người có cơ địa dị ứng, có thể nguy hiểm. Thấy ong bay ra vào một chỗ liên tục, đi vòng ra xa, không ném đá, không đốt lửa hun khói tổ.
Bướm, chuồn chuồn, bọ cánh cứng là những côn trùng vô hại và đẹp. Ven hồ buổi trưa nắng, chuồn chuồn bay dày trên mặt nước. Ngắm chúng thay vì bắt; trẻ em thường rất thích quan sát chuồn chuồn đậu trên ngọn cỏ.
Vắt mùa mưa: phòng và gỡ cho đúng
Vắt là loài thân mềm sống trên lá và mặt đất ẩm, nhiều nhất trong rừng vào mùa mưa. Chúng cảm nhận hơi ấm và rung động, bám vào giày rồi bò lên tìm chỗ da hở. Khi hút máu, vắt tiết ra chất làm máu khó đông nên chỗ bị cắn có thể chảy máu lâu, nhưng thường không nguy hiểm.
Phòng vắt: đi giày kín cổ, nhét ống quần vào tất, có thể dùng tất chống vắt loại cao cổ nếu đi bộ nhiều trên lối mòn ẩm. Xịt chống côn trùng lên giày và tất cũng giúp phần nào. Cứ mười lăm, hai mươi phút dừng lại kiểm tra chân một lần, nhất là sau khi đi qua đoạn lá ướt.
Gỡ vắt: đừng giật mạnh. Dùng móng tay luồn vào phía đầu nhỏ đang bám (đầu hút) đẩy ngang cho vắt nhả ra, rồi gỡ đầu kia. Có thể rắc chút muối lên con vắt để nó tự nhả. Sau khi gỡ, rửa sạch chỗ bị cắn, ấn giữ một lúc cho cầm máu, sát trùng và giữ khô. Không gãi vì dễ nhiễm trùng.
Với những người chỉ ngồi trên thuyền, ngồi bến hay đi trên bãi bờ trống, vắt gần như không phải chuyện cần lo. Chúng chủ yếu ở trong rừng ẩm. Về tới chỗ ở sau một buổi đi bộ, cởi giày tất ngoài hiên, giũ kỹ trước khi mang vào phòng hay vào lều.
Rắn: không hoảng, không bắt, không đuổi
Vùng rừng cao nguyên có rắn, trong đó có loài có nọc độc. Nhưng rắn nói chung sợ người và tránh người. Phần lớn trường hợp bị rắn cắn xảy ra khi người ta giẫm phải, thò tay vào chỗ không nhìn thấy, hoặc cố bắt, cố đánh rắn.
Phòng tránh: đi giày kín, quần dài khi đi qua bụi rậm, cỏ cao; buổi tối luôn soi đèn xuống đất trước khi bước; không thò tay vào hốc đá, đống củi, bụi rậm; trước khi ngồi xuống một tảng đá hay gốc cây thì nhìn kỹ; giũ giày, giũ túi ngủ trước khi dùng nếu để ngoài lều qua đêm. Đi có tiếng bước chân, gõ nhẹ gậy xuống đất cũng giúp rắn biết để tránh trước.
Khi thấy rắn: đứng yên, lùi chậm ra xa, để nó tự bò đi. Không chụp ảnh cận, không dùng gậy khều, không ném đá. Báo cho cả nhóm biết vị trí, nhất là trẻ em. Nếu rắn ở trong khu cắm trại không chịu đi, nhờ người địa phương hoặc người quản lý khu cắm trại xử lý.
Khi bị rắn cắn: giữ người bị cắn bình tĩnh, nằm yên, hạn chế cử động chi bị cắn và để nó thấp ngang tim; tháo nhẫn, vòng, đồng hồ ở chi đó vì có thể sưng; đưa tới cơ sở y tế càng nhanh càng tốt, gọi 115 nếu cần. Không rạch vết cắn, không hút nọc bằng miệng, không đắp lá, không garô quá chặt. Nếu chụp được ảnh con rắn từ khoảng cách an toàn thì tốt cho bác sĩ, nhưng không cố bắt nó.
Thú nhỏ quanh khu cắm trại
Sóc, chuột rừng và một số loài thú nhỏ khác hay mò tới khu cắm trại ban đêm vì mùi đồ ăn. Chúng có thể cắn thủng túi, kéo đồ ăn đi, làm đổ nồi. Cách phòng tốt nhất là cất đồ ăn trong hộp kín, treo túi rác lên cao hoặc để trong xe, không để đồ ăn trong lều ngủ.
Không cho thú ăn, kể cả khi chúng trông rất đáng yêu. Thú hoang được cho ăn sẽ quen lại gần người, lục lọi khu trại nhiều hơn, và có thể cắn khi bị dồn. Thức ăn của người cũng không tốt cho chúng.
Ban đêm nếu nghe tiếng sột soạt quanh lều, đa phần là chuột, sóc hay một con thú nhỏ đi kiếm ăn. Không cần hoảng; bật đèn, nói to một chút là chúng bỏ đi. Đừng cầm gậy ra đuổi trong bóng tối, vì đi lại ban đêm quanh trại trên đất dốc ven hồ mới là chuyện dễ gặp nạn hơn. Sáng ra kiểm tra lại đồ, gom những gì bị kéo ra ngoài.
Ban ngày, ngồi yên ở mép rừng, anh chị có thể thấy sóc chuyền cành, chim chuyền tán, đôi khi một con kỳ đà bò qua bãi bờ. Những khoảnh khắc như vậy đẹp nhất khi mình chỉ đứng nhìn.
Túi sơ cứu nhỏ cho người chơi ven hồ
Không cần mang cả hộp y tế lớn. Một túi nhỏ với những thứ sau đủ xử lý phần lớn chuyện vặt khi đi chơi ven rừng ven hồ:
- Băng dán cá nhân nhiều cỡ, gạc vô trùng, băng cuộn.
- Dung dịch sát trùng, nước muối sinh lý để rửa vết thương.
- Kem hoặc thuốc bôi giảm ngứa sau côn trùng đốt; thuốc chống dị ứng nếu có người trong nhóm cơ địa dị ứng (theo chỉ dẫn của bác sĩ).
- Sản phẩm chống côn trùng dạng xịt hoặc bôi.
- Nhíp nhỏ để gỡ dằm, gai, ngòi ong.
- Muối hạt trong túi nhỏ để gỡ vắt.
- Đèn pin, còi để gọi người khi cần.
- Thuốc riêng của từng người trong nhóm, nhất là người có bệnh mãn tính.
Người có tiền sử dị ứng nặng với côn trùng đốt nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi về thuốc cần mang theo và cách dùng. Ven hồ Tà Đùng, đường tới cơ sở y tế có thể xa hơn ở thành phố, nên chuẩn bị trước quan trọng hơn.
Giữ cho sinh vật ven hồ được yên
Mỗi nhóm khách đến chơi đều để lại một chút dấu ấn lên đời sống ven hồ: tiếng ồn, ánh đèn, mùi đồ ăn, rác. Côn trùng bị đèn sáng thu hút cả đêm, ếch nhái bị giẫm khi đi lại ven nước, thú nhỏ quen lục rác. Những tác động nhỏ cộng lại qua nhiều đoàn khách sẽ thành lớn.
Vài việc giúp giảm tác động: dùng đèn vừa đủ sáng và tắt khi không cần, tránh chiếu đèn mạnh ra rừng; đi lại ven nước ban đêm thì nhìn đường; mang hết rác về; không bắt, không mang con vật nào về nhà, kể cả một con ếch, một con bọ đẹp.
Trẻ em rất thích bắt côn trùng, ếch nhái. Thay vì cấm, người lớn có thể hướng dẫn trẻ ngồi quan sát, chụp ảnh, vẽ lại, rồi kể cho bố mẹ nghe con vật đó làm gì. Đó là cách để trẻ yêu thiên nhiên mà không làm hại nó.
Câu hỏi thường gặp
Ven hồ Tà Đùng có nhiều rắn không?
Vùng rừng cao nguyên có rắn, nhưng rắn thường tránh người. Đi giày kín, soi đèn ban đêm, không thò tay vào hốc đá, đống củi, bụi rậm là đủ giảm rủi ro rất nhiều. Gặp rắn thì đứng yên, lùi ra xa và để nó tự đi.
Mùa nào ven hồ nhiều vắt?
Vắt nhiều trong rừng ẩm vào mùa mưa, nhất là sau những trận mưa. Người chỉ đi thuyền, ngồi bến hay đi trên bãi bờ trống thì ít gặp. Đi lối mòn trong rừng thì nên mang tất cao cổ và kiểm tra chân thường xuyên.
Bị ong đốt ven hồ thì làm gì?
Rời xa khu vực có ong ngay, dùng nhíp hoặc móng tay gạt ngòi ra nếu có, rửa sạch, chườm lạnh. Nếu bị nhiều nốt, khó thở, sưng mặt, chóng mặt thì phải đưa tới cơ sở y tế ngay và gọi 115 nếu cần.
Có nên mang thuốc chống muỗi khi đi hồ Tà Đùng không?
Nên mang, nhất là khi đi mùa mưa hoặc ở lại qua đêm ven hồ. Kết hợp với quần áo dài tay màu sáng vào lúc chiều tối và tránh ngồi lâu cạnh vũng nước đọng sẽ giảm muỗi đốt đáng kể.
Thú nhỏ lục đồ ăn ở khu cắm trại thì làm sao?
Cất đồ ăn trong hộp kín, treo túi rác lên cao hoặc để trong xe, không để thức ăn trong lều ngủ. Không cho chúng ăn và không đuổi đánh; khi không còn mùi đồ ăn, chúng sẽ tự bỏ đi.
Có được bắt ếch, bắt bướm ven hồ cho trẻ chơi không?
Không nên. Hướng dẫn trẻ ngồi quan sát, chụp ảnh hoặc vẽ lại sẽ tốt hơn cho cả trẻ lẫn con vật. Ở khu vực giáp rừng đặc dụng, việc bắt động vật hoang dã còn có thể vi phạm quy định.