Làm khách không để lại dấu vết ở hồ Tà Đùng nghĩa là rời đi mà vùng hồ không khác gì lúc mình đến: không rác, không vết lửa, không cây gãy, không con vật bị làm phiền; và khi ở gần rừng đặc dụng của Vườn quốc gia Tà Đùng, còn phải tuân thủ những điều luật cấm như săn bắt, chặt cây, đốt lửa ngoài nơi cho phép, mang lâm sản ra khỏi rừng. Phần đầu là thói quen tốt, phần sau là nghĩa vụ.
Bảy nguyên tắc "không để lại dấu vết" (Leave No Trace) là bộ quy tắc được giới đi rừng, cắm trại trên thế giới dùng rộng rãi. Bài này áp chúng vào hoàn cảnh cụ thể của hồ Tà Đùng — một hồ thủy điện nhiều đảo, giáp rừng đặc dụng, có người dân làm vườn và nuôi cá ven bờ — rồi tóm những điều luật mà người chơi hồ cần biết. Quy định pháp luật bên mình nêu theo nguyên lý; chi tiết cụ thể nên kiểm theo văn bản hiện hành hoặc hỏi ban quản lý vườn, chính quyền xã.
Bảy nguyên tắc, áp vào hồ Tà Đùng
1. Lên kế hoạch và chuẩn bị trước. Biết mình sẽ đi đâu, đất đó của ai, có được dựng lều, đốt lửa không; xem thời tiết, mực nước; mang đủ đồ để không phải chặt cây làm cọc, lấy củi rừng. Ở Tà Đùng, chuẩn bị còn là hỏi trước người địa phương về những đoạn bờ không được cập.
2. Đi và dừng trên nền chịu được. Đi trên lối mòn có sẵn, dựng lều trên bãi đã được dọn sẵn, đất trống, bãi cỏ cứng. Không phát cây bụi để mở chỗ, không đi tắt xuyên sườn dốc — mỗi lối tắt là một rãnh xói mới khi mưa xuống.
3. Xử lý chất thải đúng cách. Mang về mọi thứ mang đến. Nước rửa đổ xa mép nước. Đi vệ sinh ở nhà vệ sinh, hoặc đào hố cách xa mép hồ và suối, lấp lại.
4. Để lại những gì mình tìm thấy. Không hái lan, đào cây, lấy đá, lấy rêu, nhặt sừng, nhặt lông chim mang về. Không khắc tên lên cây, lên đá. Không xếp đá thành tháp trên bờ hồ.
5. Giảm tác động của lửa. Chỉ đốt lửa ở nơi được phép, trong bếp hoặc vòng lửa có sẵn, giữ lửa nhỏ, dùng củi mang theo hoặc mua từ chủ bãi, dập tắt hẳn. Mùa khô gió mạnh thì tốt nhất không đốt.
6. Tôn trọng động vật hoang dã. Ngắm từ xa, không cho ăn, không đuổi, không bắt. Cất đồ ăn kín. Tránh khu chim làm tổ. Không dùng loa phát tiếng chim để dụ.
7. Tôn trọng những người khác. Giữ yên lặng, nhất là sáng sớm và đêm; không mở loa trên thuyền, ở bãi trại. Nhường đường thuyền làm nghề. Không vào vườn, lên bè, cập bến của người dân khi chưa được mời.
Rừng đặc dụng: những điều luật cấm cần biết
Vườn quốc gia là rừng đặc dụng — loại rừng được pháp luật bảo vệ nghiêm nhất. Theo Luật Lâm nghiệp và các văn bản hướng dẫn, trong rừng đặc dụng nghiêm cấm các hành vi như: chặt, phá, khai thác rừng trái phép; săn, bắn, bẫy, bắt, nuôi nhốt, buôn bán động vật rừng trái phép; lấn chiếm đất rừng; gây cháy rừng; mang hoá chất độc, chất nổ vào rừng; thả gia súc vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Vi phạm có thể bị xử phạt hành chính, nặng thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Nhiều điều trong số đó khách du lịch không bao giờ nghĩ sẽ làm. Nhưng có những việc nhỏ khách hay làm mà không biết là đụng vào luật: bẻ một cành lan mang về, nhặt một ít măng, chặt vài cây non làm cọc lều, đốt lửa nấu nướng trong rừng, mua một con chim rừng ai đó mời bán, mang theo ná cao su, lưới bắt chim. Ở rừng đặc dụng, những việc này không còn là chuyện "chút xíu".
Vào tham quan rừng của vườn quốc gia, cách đúng là đi theo các tuyến, chương trình được ban quản lý vườn tổ chức hoặc cho phép, có người hướng dẫn khi cần. Không tự mở tuyến, không vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Thủ tục cụ thể có thể thay đổi; hỏi ban quản lý vườn trước khi đi.
Ngay cả ngoài phạm vi vườn quốc gia, động vật hoang dã và một số loài thực vật vẫn được pháp luật bảo vệ. Quy tắc an toàn nhất cho khách: không bắt, không mua, không mang về bất cứ con vật hoang dã hay cây rừng nào.
Việc hay gặp: được, không được, phải hỏi
Bảng dưới đây tóm những tình huống người chơi hồ hay gặp. Cột "phải hỏi" là những việc tuỳ chỗ, tuỳ người quản lý.
| Việc | Ở rừng đặc dụng | Ở đất dân, khu dịch vụ |
|---|---|---|
| Đi thuyền ngắm rừng từ mặt nước | Được, theo quy định chung về giao thông thủy | Được |
| Cập bờ, lên bờ | Phải hỏi ban quản lý vườn; không tự ý | Phải hỏi chủ đất |
| Dựng lều qua đêm | Không, trừ nơi được tổ chức và cho phép | Phải hỏi; chỉ ở bãi được chỉ định |
| Đốt lửa | Không, ngoài nơi quy định | Phải hỏi; chỉ ở chỗ cho phép, dập tắt hẳn |
| Hái lan, đào cây, lấy măng, nấm | Không | Không, trừ khi chủ vườn cho |
| Câu cá | Theo quy định riêng về vùng nước, phải hỏi | Phải hỏi; không câu ở lồng bè người khác |
| Bay thiết bị quay phim | Phải hỏi, thường cần phép | Phải hỏi; tuân quy định chung về bay |
| Mua chim, thú, mật ong, lan rừng do người lạ bán | Không | Không nên |
Khi không chắc một việc có được làm hay không, hãy coi như không được cho tới khi hỏi được người có trách nhiệm. Cách đó chưa bao giờ làm hỏng chuyến đi của ai.
Áp vào từng kiểu chơi trên hồ
Người đi thuyền trong ngày để lại ít dấu vết nhất nếu giữ được ba điều: không để rác rơi khỏi thuyền, không mở loa to, không cập bờ những nơi chưa được phép. Đơn giản như vậy, nhưng một ngày cao điểm có nhiều thuyền cùng đi, chỉ cần vài thuyền quên một trong ba điều là cả nhánh hồ thấy ngay.
Người câu cá thì cần để ý dây cước, lưỡi câu và mồi thừa. Cước đứt, lưỡi hỏng gom vào hộp mang về; mồi thừa không đổ cả túi xuống hồ; chỗ ngồi câu trên bờ dọn sạch vỏ mồi, vỏ chai khi rời đi. Không chặt cành cây ven bờ để gác cần hay dọn chỗ quăng câu.
Người cắm trại để lại nhiều dấu vết nhất nếu không cẩn thận, vì ở lâu nhất trên một chỗ: chỗ đặt lều, chỗ nấu ăn, chỗ đốt lửa, chỗ vệ sinh. Ở đây cả bảy nguyên tắc đều áp dụng đầy đủ. Chọn bãi đã có sẵn thay vì mở bãi mới là việc giảm tác động nhiều nhất.
Người chèo kayak, SUP đi được vào những nhánh hẹp, những góc mà thuyền máy không tới, nơi chim và thú nhỏ ít bị làm phiền nhất. Chính vì vậy càng cần đi nhẹ, đi im, không cập vào những bãi nhỏ có dấu chim làm tổ, và mang mọi thứ theo thuyền về.
Dấu vết khó thấy: âm thanh và ánh sáng
Khi nói "dấu vết", người ta hay nghĩ tới rác và vết lửa. Nhưng ở một vùng hồ yên tĩnh như Tà Đùng, âm thanh và ánh sáng cũng là dấu vết. Một chiếc loa kéo mở to trên thuyền vang khắp nhánh hồ, làm chim bay, làm người ở các bãi khác mất buổi chiều yên. Một bãi trại sáng đèn công suất lớn suốt đêm làm côn trùng tụ lại, làm rối nhịp của những con vật sống về đêm.
Tinh thần của Tà Đùng, như cách nhiều người mô tả, là đi chậm, để cảm. Mở loa to là mang tiếng phố lên hồ. Nếu nhóm thích hát, thích nghe nhạc, giữ âm lượng ở mức chỉ nhóm mình nghe, tắt hẳn sau giờ khuya.
Ánh sáng ban đêm cũng vậy: dùng đèn vừa đủ, hướng xuống đất, tắt khi đi ngủ. Không chiếu đèn pha vào rừng để "tìm thú". Một bầu trời đêm không bị đèn làm loá ở vùng hồ là thứ đáng để ngắm hơn bất cứ ánh đèn nào. Những đêm trời quang, tắt hết đèn trong khu trại chừng mười phút, ngước lên, anh chị sẽ thấy vì sao người ta nhớ những đêm ở hồ.
Dạy trẻ làm khách tử tế
Trẻ em học nhanh nhất từ việc người lớn làm. Một gia đình nhặt rác trước khi rời bãi, giữ im lặng khi ngắm chim, không bẻ cành, không bắt ếch — đó là bài học mà trẻ nhớ lâu hơn mọi lời dặn.
Có thể biến bảy nguyên tắc thành những việc cụ thể giao cho trẻ: con giữ túi rác của cả nhà, con đếm xem hôm nay thấy mấy loại chim, con kiểm tra xem bãi đã sạch chưa trước khi về. Trẻ thích được giao việc và được khen khi làm tốt.
Khi trẻ muốn mang một thứ gì đó về — một hòn đá đẹp, một chiếc lông chim — có thể cùng trẻ chụp ảnh nó, rồi đặt lại chỗ cũ, giải thích rằng để lại cho bạn nhỏ khác tới sau cũng được thấy. Đó là cách gieo ý thức mà không làm trẻ mất hứng.
Với trẻ lớn hơn, có thể kể cho trẻ nghe vì sao hồ có đảo, vì sao nước đỏ sau mưa, vì sao rừng giữ đất. Khi hiểu cái hồ hình thành và sống thế nào, trẻ tự thấy lý do để giữ nó, không cần người lớn nhắc từng việc. Một cuốn sổ nhỏ để trẻ vẽ những gì thấy trong chuyến đi cũng là món quà kỷ niệm tốt hơn mọi thứ nhặt được ven hồ.
Khi thấy người khác để lại dấu vết
Đi chơi hồ, đôi khi anh chị sẽ gặp nhóm khác mở loa to, xả rác, đốt lửa bừa bãi, bẻ cây. Phản ứng thế nào cho phải là chuyện tế nhị. Nhắc nhẹ, lịch sự, nói về chuyện an toàn (lửa mùa khô, sạt bờ) thay vì phán xét, thường được đón nhận tốt hơn.
Với những hành vi nghiêm trọng như đốt rừng, săn bắt, chặt cây trong rừng đặc dụng, không đối đầu trực tiếp. Ghi nhớ thời gian, địa điểm, báo cho chủ nơi lưu trú, người lái thuyền, chính quyền xã hoặc lực lượng kiểm lâm để họ xử lý. Cháy rừng thì gọi 114.
Và nếu chỉ là rác — một chai nhựa, một túi ni lông nằm trên bãi — cách nhanh nhất là nhặt nó lên. Không cần biết ai bỏ. Mỗi thứ nhặt lên là một thứ không còn ở lại.
Câu hỏi thường gặp
Leave No Trace là gì?
Đó là bảy nguyên tắc "không để lại dấu vết" mà giới đi rừng, cắm trại dùng rộng rãi: chuẩn bị trước, đi và dừng trên nền chịu được, xử lý chất thải đúng, để lại những gì tìm thấy, giảm tác động của lửa, tôn trọng động vật hoang dã, tôn trọng người khác.
Ở rừng đặc dụng có được hái măng, hái nấm không?
Không. Khai thác lâm sản trong rừng đặc dụng khi không được phép là hành vi bị cấm. Măng, nấm, lan, cây con, mật ong rừng đều không nên lấy. Muốn ăn măng, nấm thì mua ở chợ, nơi có nguồn gốc rõ ràng.
Có được dựng lều qua đêm trong Vườn quốc gia Tà Đùng không?
Không được tự ý dựng lều trong rừng đặc dụng. Chỉ được ở những nơi, những chương trình do ban quản lý vườn tổ chức hoặc cho phép. Muốn cắm trại ven hồ, chọn bãi trên đất dân hoặc khu dịch vụ có phép.
Mở nhạc trên thuyền có bị cấm không?
Không có quy định chung cấm nghe nhạc, nhưng mở loa to trên hồ làm phiền người khác và làm chim thú hoảng. Giữ âm lượng chỉ đủ cho nhóm mình nghe và tắt hẳn vào giờ khuya là cách cư xử phù hợp.
Thấy người bẫy chim, chặt cây ven hồ thì làm gì?
Không đối đầu trực tiếp. Ghi nhớ thời gian, địa điểm, báo cho chính quyền xã, lực lượng kiểm lâm hoặc chủ nơi lưu trú để họ chuyển tới đúng người xử lý. Nếu thấy cháy rừng thì gọi 114.
Mang một hòn đá đẹp ven hồ về làm kỷ niệm có sao không?
Một hòn đá thì nhỏ, nhưng nhiều người cùng làm thì bờ hồ thay đổi. Ở rừng đặc dụng, mang khoáng vật, lâm sản ra khỏi rừng không đúng quy định là không được phép. Chụp ảnh nó rồi để lại chỗ cũ là đủ.