Trên hồ Tà Đùng, cái lạnh nguy hiểm nhất không đến từ thời tiết rét mà đến từ việc bị ướt trong gió: một lần rơi xuống nước, một trận mưa trên thuyền không mui, một đêm sương đọng trên áo. Người ướt ngồi trong gió hồ mất nhiệt rất nhanh, có thể chuyển sang hạ thân nhiệt dù nhiệt độ không khí chỉ ở mức mát. Cách phòng đơn giản: mang áo khô trong túi chống nước, thay ngay khi ướt, tránh gió, uống đồ ấm, và biết nhận ra dấu hiệu sớm ở người đi cùng.
Người đến từ đồng bằng phía nam thường không nghĩ tới chuyện lạnh khi đi chơi hồ. Bài này nói về một nguy cơ ít được nhắc nhưng có thật ở hồ chứa vùng cao: cơ thể mất nhiệt khi ướt, những gì xảy ra theo từng mức, và cách xử lý tại chỗ trước khi cần tới cơ sở y tế.
Vì sao người ướt lại lạnh nhanh đến vậy
Nước dẫn nhiệt tốt hơn không khí nhiều lần. Người ngâm trong nước, hay mặc quần áo ướt sũng, mất nhiệt cơ thể nhanh hơn rất nhiều so với người khô ở cùng nhiệt độ. Thêm gió thổi qua lớp áo ướt, nước bay hơi lấy đi thêm nhiệt, cảm giác lạnh tăng gấp bội.
Mặt hồ là nơi gió thổi tự do, không có nhà cửa, cây cối che chắn. Buổi sáng sớm và chiều tối, không khí trên cao nguyên mát lạnh, gió từ mặt hồ thổi vào bờ. Một người vừa rơi xuống nước, được kéo lên thuyền, ngồi trong gió với bộ đồ ướt suốt quãng về bến có thể lạnh run bần bật.
Mưa trên thuyền là tình huống phổ biến hơn rơi xuống nước. Những cơn mưa chiều mùa mưa đến nhanh, thuyền không có mái che, người chỉ có áo mỏng. Mười lăm phút sau, cả nhóm ướt sũng, gió đẩy hơi lạnh vào người, trẻ con bắt đầu run.
Sương đêm cũng vậy. Người ngồi câu đêm, cắm trại bên hồ, áo bị sương thấm dần mà không nhận ra cho đến khi đã lạnh sâu.
Điều chung của mọi tình huống ấy là nước, gió và thời gian. Cắt được một trong ba thứ, nguy cơ giảm hẳn: thay đồ khô để bỏ nước, vào chỗ khuất để tránh gió, hoặc về sớm để rút ngắn thời gian.
Sốc nước lạnh: những phút đầu tiên
Khi người rơi bất ngờ xuống nước lạnh, cơ thể phản ứng ngay với hơi thở hổn hển không kiểm soát, tim đập nhanh, huyết áp tăng. Phản ứng này mạnh nhất trong khoảng một hai phút đầu. Người không có áo phao nếu hít vào đúng lúc đầu còn dưới nước có thể sặc nước nghiêm trọng.
Cách ứng phó là cố giữ đầu trên mặt nước, ngửa mặt lên, không cố bơi hay hét trong những giây đầu, tập trung thở ra chậm. Áo phao làm việc giữ nổi thay cho mình. Sau khi hơi thở trở lại bình thường, mới tính chuyện bơi về thuyền hay chờ cứu.
Với người có bệnh tim mạch, sốc nước lạnh có thể gây rối loạn nhịp tim. Đây là một lý do nữa để những người này mặc áo phao cẩn thận, ngồi vững trên thuyền và tránh mọi tình huống có thể rơi xuống nước.
Sau khoảng mười phút trong nước lạnh, tay chân bắt đầu tê cứng, động tác vụng về. Người không có áo phao lúc này rất khó tự giữ nổi. Đó là khoảng thời gian quý để được kéo lên.
Nhận ra hạ thân nhiệt theo mức độ
Hạ thân nhiệt là khi nhiệt độ bên trong cơ thể xuống thấp hơn mức bình thường. Bảng dưới mô tả dấu hiệu thường gặp để người không có chuyên môn nhận ra, không thay cho chẩn đoán y tế.
| Mức | Dấu hiệu thường thấy | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Lạnh thông thường | Run, nổi da gà, tay lạnh, vẫn nói chuyện tỉnh táo | Thay đồ khô, tránh gió, mặc ấm, uống nước ấm |
| Nhẹ | Run mạnh không dừng, môi tái, tay vụng, nói hơi chậm | Làm ấm tích cực, không để một mình, theo dõi sát |
| Vừa | Run giảm hoặc ngừng dù vẫn lạnh, lú lẫn, nói lắp, đi loạng choạng | Gọi cấp cứu 115, làm ấm nhẹ nhàng, giữ nằm |
| Nặng | Ngừng run, lơ mơ hoặc bất tỉnh, thở chậm | Gọi cấp cứu ngay, xử lý nhẹ tay, sẵn sàng hồi sức |
Dấu hiệu dễ bị bỏ qua nhất là khi người đang run bỗng thôi run mà không ấm lên, kèm thay đổi tính tình, nói năng lạ. Đó không phải là đã khỏe lại, mà là đã lạnh sâu hơn.
Làm ấm đúng cách tại chỗ
Việc đầu tiên là đưa người bị lạnh ra khỏi gió và nước: vào lều, vào nhà, vào chỗ khuất sau xe, sau bờ đất. Trên thuyền, cho người đó ngồi thấp giữa thuyền, có người che gió.
Thay toàn bộ đồ ướt bằng đồ khô, kể cả đồ lót và tất. Nếu không có đồ khô, cởi đồ ướt ra rồi quấn chăn, áo khoác của người khác còn hơn để nguyên đồ ướt. Che đầu và cổ bằng mũ, khăn, vì đây là nơi mất nhiều nhiệt.
Nếu người đó còn tỉnh, nuốt được, cho uống nước ấm có đường. Đường cung cấp năng lượng để cơ thể tự sinh nhiệt qua run. Không cho uống rượu: rượu làm mạch máu ngoài da giãn ra, cảm giác ấm giả, nhưng làm mất nhiệt nhanh hơn.
Có thể làm ấm bằng hơi ấm của người khác, ôm sát trong chăn, hoặc túi chườm ấm đặt ở nách, ngực, bẹn, bọc qua khăn. Không chà xát mạnh tay chân, không ngâm vào nước nóng, không hơ sát lửa; người lạnh sâu có da kém cảm giác, dễ bỏng.
Với người lạnh mức vừa và nặng, xử lý nhẹ nhàng, giữ nằm, không bắt đi lại nhiều, và gọi cấp cứu. Di chuyển mạnh người hạ thân nhiệt nặng có thể gây rối loạn nhịp tim.
Trẻ em và người lớn tuổi lạnh nhanh hơn
Trẻ nhỏ có diện tích da lớn so với cân nặng, lớp mỡ mỏng, nên mất nhiệt nhanh hơn người lớn. Trẻ cũng ít khi tự nói mình lạnh, nhất là khi đang mải chơi nước. Người lớn phải chủ động nhìn: môi tím, run, ngón tay nhăn tái, trẻ bỗng ngồi im hoặc cáu gắt là lúc lau khô, mặc ấm.
Một buổi nghịch nước ở mép hồ vào buổi sáng có thể kéo dài hơn dự định. Đặt giới hạn thời gian, gọi trẻ lên bờ định kỳ để ăn nhẹ, uống ấm, kiểm tra tay chân.
Người lớn tuổi cảm nhận lạnh kém hơn, cơ thể sinh nhiệt chậm hơn, có thể đang dùng thuốc ảnh hưởng tới điều hòa thân nhiệt. Họ thường không muốn làm phiền người khác nên ít than lạnh. Hỏi thăm thường xuyên và chuẩn bị đồ ấm cho họ trước.
Với cả hai nhóm, tránh những chuyến thuyền dài vào sáng sớm hay chiều tối khi trời có gió lạnh, mang thêm áo dự phòng trong túi chống nước, và kết thúc chuyến sớm khi trời đổi.
Chuẩn bị để không phải làm ấm khẩn cấp
Phòng lạnh dễ hơn chữa lạnh nhiều lần. Trước mỗi chuyến ra mặt hồ, mỗi người nên có một bộ đồ khô gồm áo, quần, tất, cho vào túi chống nước buộc kín. Túi này nằm trên thuyền, không để trên xe hay ở nhà.
Mặc theo lớp: lớp trong thoáng, khô nhanh, tránh vải cotton dày vì khi ướt rất lâu khô và lạnh; lớp giữa giữ ấm; lớp ngoài chắn gió, chắn mưa. Lớp ngoài là thứ quan trọng nhất trên hồ, nơi gió và mưa là hai mối đe dọa chính.
Giày dép cũng quan trọng. Chân ướt lạnh làm cả người lạnh theo. Đi thuyền nên dùng dép quai hậu hoặc giày đi nước khô nhanh, mang thêm một đôi tất khô; cắm trại thì giày kín, tất len cho buổi tối.
Mang bình giữ nhiệt nước ấm, một ít đồ ăn có đường. Chăn mỏng hoặc tấm chăn cứu sinh loại tráng bạc gọn nhẹ là thứ đáng có trong túi sơ cứu khi đi thuyền, cắm trại.
Theo dõi dự báo thời tiết, đặc biệt là mưa chiều mùa mưa và gió lạnh mùa khô. Khi trời bắt đầu chuyển, về sớm. Một chuyến ngắn hơn dự định không ai tiếc, một chuyến kéo dài trong mưa gió thì nhiều người nhớ lâu theo kiểu không vui.
Ướt và lạnh khi cắm trại, câu đêm bên hồ
Không chỉ người đi thuyền mới gặp lạnh. Người cắm trại ven hồ Tà Đùng hay gặp một kịch bản quen: chiều nắng đẹp, mặc áo thun ra bờ, tối sương xuống, đêm gió hồ thổi vào lều, nửa đêm mưa rào. Sáng ra túi ngủ ẩm, áo ẩm, người run từ trong ra.
Cách phòng là dựng lều ở chỗ khuất gió, mặt cửa lều quay lưng về phía hồ, dưới lều có tấm lót chống ẩm, túi ngủ hợp với nhiệt độ ban đêm của cao nguyên chứ không phải túi mỏng dùng cho biển. Quần áo ngủ là bộ riêng, khô, không mặc bộ đồ đã đi cả ngày.
Câu đêm thì nguy cơ nằm ở việc ngồi yên một chỗ nhiều giờ. Cơ thể ít vận động sinh ít nhiệt, sương đọng dần lên áo. Đứng dậy đi lại vài phút mỗi giờ, uống nước ấm, thay găng tay nếu bị ướt, và về khi bắt đầu run không dừng.
Lửa trại giúp ấm, nhưng chỉ khi được phép đốt và ở chỗ an toàn. Ngồi quá sát lửa với áo ướt có thể bị bỏng mà không biết vì tay chân đã tê lạnh. Hong khô áo cách lửa một khoảng, xoay đều, đừng phơi áo nylon sát lửa.
Mùa nào trên hồ dễ bị lạnh nhất
Mùa khô trên cao nguyên, khoảng từ cuối năm tới đầu năm sau, ngày nắng nhưng đêm và sáng sớm lạnh, gió mùa thổi mạnh. Người cắm trại, câu đêm, đi thuyền ngắm bình minh là những người dễ gặp lạnh nhất. Không mưa, nhưng sương nhiều và gió lùa.
Mùa mưa, nhiệt độ không thấp bằng nhưng người dễ bị ướt hơn: mưa bất chợt, mưa dầm, đất ướt, cây ướt. Một ngày mưa dầm, ngồi thuyền không mui hay cắm trại trong lều thấm nước, cảm giác lạnh đến từ việc ướt kéo dài chứ không phải từ nhiệt độ.
Những thời điểm chuyển mùa thời tiết thất thường, sáng nắng chiều mưa, người mặc mỏng buổi sáng không kịp đổi đồ buổi chiều.
Một mẹo nhỏ của người hay đi hồ là nhìn vào chính ngón tay mình. Khi ngón tay bắt đầu khó cài khóa áo phao, khó buộc dây, khó cầm điện thoại, đó là lúc cơ thể đã lạnh hơn mình nghĩ. Đừng chờ tới khi run cầm cập mới thay đồ, mặc thêm áo.
Không có mùa nào hoàn toàn an toàn với cái lạnh trên mặt hồ. Chỉ có cách chuẩn bị phù hợp với mùa mình đến.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Tà Đùng có lạnh không mà phải lo hạ thân nhiệt?
Trời không rét như vùng núi phía bắc, nhưng sáng sớm, đêm và sau mưa khá lạnh, gió trên mặt hồ mạnh. Người bị ướt ngồi trong gió mất nhiệt rất nhanh, có thể bị hạ thân nhiệt dù nhiệt độ không khí chỉ ở mức mát.
Làm sao biết người đi cùng đang bị lạnh nguy hiểm?
Để ý run mạnh không dừng, môi tái, tay vụng, nói chậm, đi loạng choạng, lú lẫn. Đặc biệt khi người đang run bỗng thôi run mà không ấm lên, kèm thay đổi tính tình, đó là dấu hiệu lạnh sâu, cần gọi cấp cứu.
Có nên cho người bị lạnh uống rượu cho ấm không?
Không. Rượu tạo cảm giác ấm ngoài da nhưng làm mạch máu giãn, cơ thể mất nhiệt nhanh hơn, phán đoán kém đi. Cho uống nước ấm có đường nếu người đó tỉnh táo, nuốt được.
Người vừa rơi xuống hồ được kéo lên thì làm gì trước?
Kiểm tra họ có thở, có tỉnh không. Nếu ổn, đưa ra khỏi gió, thay đồ ướt bằng đồ khô hoặc quấn chăn, che đầu cổ, cho uống ấm. Theo dõi trong vài giờ sau vì người sặc nước có thể có biến chứng muộn.
Đi thuyền trên hồ cần mang đồ gì để phòng lạnh?
Áo khoác chắn gió chắn mưa, một bộ đồ khô trong túi chống nước, mũ, khăn, bình nước ấm và đồ ăn có đường. Có trẻ nhỏ thì mang thêm chăn mỏng hoặc tấm chăn cứu sinh tráng bạc.
Trẻ em chơi nước ở mép hồ bao lâu thì nên lên bờ?
Không có con số chung, tùy thời tiết và trẻ. Đặt giới hạn ngắn, gọi trẻ lên định kỳ để lau khô, ăn uống, kiểm tra tay chân. Thấy môi tím, run, trẻ ngồi im hoặc cáu gắt thì cho lên ngay và mặc ấm.