Hồ Tà Đùng cần rừng vì rừng giữ đất trên các triền đồi không trôi xuống hồ: rễ cây níu đất, tán lá và lớp lá rụng làm mưa rơi xuống chậm lại, nhờ đó nước hồ trong hơn, bờ hồ ít sạt hơn, lòng hồ chậm bị bồi lấp hơn. Ở những nhánh hồ mà sườn đồi còn rừng, sau mưa nước giữ màu xanh lâu; ở những nhánh mà sườn đồi trơ đất đỏ, nước chuyển màu đục rất nhanh.
Bài này giải thích mối quan hệ đó theo cách dễ hiểu, dựa vào những gì anh chị có thể tự nhìn thấy khi đi thuyền một vòng hồ. Không có số liệu đo đạc ở đây — bên mình không có nguồn công bố chắc chắn về tốc độ bồi lắng hay diện tích rừng quanh hồ. Mục đích là để người đến chơi hiểu vì sao cảnh đẹp của hồ phụ thuộc vào những sườn đồi xanh, và mình có thể làm gì, dù nhỏ.
Đất đỏ bazan: màu mỡ nhưng dễ trôi
Vùng cao nguyên quanh Tà Đùng có nhiều đất đỏ bazan — loại đất hình thành từ đá núi lửa phong hoá qua rất lâu. Đất này màu mỡ, tơi xốp, là lý do cà phê, tiêu, cây ăn trái ở đây phát triển tốt. Nhưng chính độ tơi xốp đó khiến đất dễ bị nước cuốn trôi khi không có gì che phủ.
Trên sườn dốc, khi mưa lớn rơi xuống đất trần, hạt mưa đập tơi lớp đất mặt, nước chảy tràn cuốn theo đất xuống chân dốc. Mỗi trận mưa mang đi một lớp mỏng, nhiều trận cộng lại thành những rãnh xói, rồi thành mương sâu. Đất màu mỡ nhất — lớp đất mặt — đi đầu tiên.
Đất trôi đi đâu? Xuống suối, rồi xuống hồ. Một phần lơ lửng trong nước làm nước đục đỏ, một phần lắng xuống đáy, dần dần bồi lấp lòng hồ, nhất là ở các cửa suối và nhánh hồ nông.
Với người làm rẫy, mất đất mặt là mất màu, năng suất giảm. Với hồ, nhận thêm đất là nước đục hơn, nông hơn. Hai cái mất đó đi cùng nhau.
Nhiều hộ làm vườn quanh hồ đã biết cách giữ đất: trồng cây theo đường đồng mức thay vì chạy thẳng xuống dốc, để lại cỏ giữa các hàng cây, trồng cây che bóng xen trong vườn cà phê, giữ lại dải cây ven suối. Những vườn làm như vậy nhìn từ thuyền vẫn xanh nhiều tầng, chân vườn ít vệt đất đỏ. Đó là kinh nghiệm của chính người địa phương, không phải điều gì khách đến chơi phải dạy họ.
Rừng giữ đất bằng những cách nào
Rừng không giữ đất bằng một cơ chế duy nhất mà bằng nhiều lớp cùng lúc. Mỗi lớp mất đi là một lớp bảo vệ bị gỡ bỏ.
| Lớp | Làm gì | Khi mất đi thì |
|---|---|---|
| Tán cây nhiều tầng | Đón hạt mưa, làm mưa rơi xuống đất chậm và nhẹ hơn | Hạt mưa đập thẳng vào đất, làm tơi đất mặt |
| Lớp lá rụng, thảm mục | Như tấm thảm hút nước, che đất khỏi bị đập trực tiếp | Nước chảy tràn ngay trên mặt đất |
| Cây bụi, cỏ dưới tán | Cản dòng chảy, giữ lại đất trôi | Dòng chảy nhanh, cuốn đất xa hơn |
| Rễ cây | Đan vào đất như lưới, níu đất vào sườn dốc | Đất mất liên kết, dễ sạt khi ngấm nước |
| Đất tơi có nhiều mùn | Thấm nước nhanh, giữ nước lâu, nhả ra từ từ | Nước không thấm kịp, chảy tràn xuống hồ cùng đất |
Đó là lý do một sườn đồi trồng cây hàng năm, làm cỏ sạch gốc, vẫn có thể xói nhiều hơn một sườn đồi có rừng mọc lại lộn xộn. Không phải cứ có màu xanh là đủ; cấu trúc nhiều tầng mới là thứ giữ đất.
Tự nhìn thấy sự khác biệt khi đi thuyền
Lần tới đi thuyền trên hồ, anh chị có thể tự quan sát. Đi qua một nhánh hồ có hai bên sườn còn rừng, nhìn xuống nước gần bờ: thường trong hơn, thấy được cành cây chìm, mép nước có lớp lá rụng và rễ cây. Rồi đi qua một nhánh mà sườn đồi trơ đất đỏ hoặc vừa phát rẫy: nước thường đục hơn, mép bờ có vệt đất đỏ trôi xuống, có khi thấy những rãnh xói chạy dọc sườn.
Sau một trận mưa lớn, sự khác biệt càng rõ. Có những cửa suối đổ vào hồ một dòng nước đỏ như nước gạch, loang ra thành một vệt dài trên mặt hồ xanh. Từ trên đồi cao nhìn xuống, những vệt đó hiện rõ như vết sơn.
Mùa khô, khi nước rút, nhìn vào dải bờ lộ ra cũng thấy dấu vết: ở chân những sườn trơ trọi, đáy hồ ven bờ phủ một lớp bùn đỏ mịn dày; ở chân những sườn còn rừng, lớp bùn mỏng hơn.
Không cần là nhà khoa học, chỉ cần để ý, anh chị sẽ thấy rừng và màu nước gắn với nhau như thế nào. Chụp hai tấm ảnh mặt nước ở hai nhánh khác nhau trong cùng một buổi, đặt cạnh nhau, là đủ để kể lại cho người khác hiểu.
Sạt bờ hồ: khi nước và đất gặp nhau
Bờ hồ chứa có một đặc điểm khác bờ sông tự nhiên: mực nước lên xuống theo mùa và theo vận hành. Đất ở dải bờ bị ngấm nước khi hồ đầy, rồi khô đi khi hồ rút, lặp lại nhiều lần. Đất bazan ngấm nước nặng hơn, kém bền hơn, dễ sạt.
Ở những đoạn bờ còn cây, rễ cây giữ được phần nào. Ở những đoạn bờ trơ, có thể thấy những vách đất dựng đứng, những mảng đất sụt xuống nước, những cây đổ nghiêng ra hồ vì đất dưới gốc đã trôi.
Với người chơi hồ, đây là chuyện an toàn: không đứng sát mép vách đất, nhất là sau mưa; không dựng lều sát mép bờ dốc; không neo thuyền dưới chân vách đất có vết nứt. Sạt bờ có thể xảy ra mà không báo trước.
Với cảnh quan, sạt bờ làm những dải đất đỏ loang lổ dọc hồ, lâu ngày mới có cỏ mọc phủ lại. Nơi nào có rừng, nơi đó ít vết loang hơn. Người lái thuyền lâu năm thường nhớ những đoạn bờ đã sạt trong các mùa mưa trước; hỏi họ trước khi chọn chỗ cập thuyền hay chỗ ngồi câu là cách khôn ngoan.
Rừng, nước và những người ở quanh hồ
Rừng quanh hồ Tà Đùng không chỉ là chuyện cảnh đẹp. Nó gắn với đời sống của nhiều người: người làm rẫy cần đất không trôi, người nuôi cá cần nước sạch, người làm du lịch cần cảnh xanh và nước trong, nhà máy thủy điện cần hồ không bị bồi lắng nhanh. Rừng đầu nguồn sông Đồng Nai còn liên quan tới nguồn nước của cả vùng hạ du.
Ở nhiều nơi, người dân nhận khoán bảo vệ rừng và được chi trả theo chính sách dịch vụ môi trường rừng — một cơ chế mà các đơn vị sử dụng nước, trong đó có thủy điện, góp tiền cho người giữ rừng. Đó là cách xã hội trả công cho việc giữ đất, giữ nước. Chi tiết cơ chế ở từng địa phương nên tìm hiểu qua cơ quan lâm nghiệp.
Người đến chơi có thể không trực tiếp giữ rừng, nhưng có thể chọn cách chơi không làm hại rừng, chọn dịch vụ của những người làm du lịch có trách nhiệm, và không mua các sản phẩm khai thác từ rừng tự nhiên.
Nhìn rộng hơn, giữ rừng quanh hồ cũng là giữ chính lý do người ta tìm đến đây. Một hồ nước đục quanh năm, bờ sạt loang lổ, đảo trơ trọi sẽ không còn là nơi mà người ta gọi bằng những cái tên đẹp. Những người làm du lịch ven hồ hiểu điều này rõ hơn ai hết, và nhiều người trong số họ là những người giữ rừng tích cực nhất.
Người đến chơi hồ có thể làm gì
Những việc dưới đây đều nhỏ, nhưng là những việc thật sự nằm trong tay khách:
- Không đốt lửa trên sườn đồi khô, ven rừng vào mùa khô; dập tắt hẳn mọi bếp lửa, tàn thuốc.
- Không chặt cây, bẻ cành, đào cây làm củi, làm cọc lều, làm kỷ niệm.
- Đi trên lối mòn có sẵn, không mở lối mới xuyên qua cây bụi trên sườn dốc — mỗi lối mới là một đường cho nước mưa xói.
- Không mua gỗ, lan, cây cảnh, thú rừng có nguồn gốc khai thác từ rừng tự nhiên.
- Chọn nơi cắm trại, dã ngoại trên đất đã được chuẩn bị sẵn, không phát cây để có chỗ dựng lều.
- Mang rác về, đặc biệt là túi ni lông có thể theo gió bay vào rừng và nước.
- Kể cho bạn bè nghe về mối liên hệ giữa rừng và màu nước hồ — hiểu là bước đầu của giữ gìn.
Không có việc nào trong danh sách đòi hỏi tiền hay công sức lớn. Chúng chỉ đòi hỏi để ý.
Rừng mọc lại: hi vọng của những sườn đồi trơ
Không phải sườn đồi nào trơ hôm nay cũng sẽ trơ mãi. Ở những nơi đất được để yên, không bị phát tiếp, không bị cháy, cây bụi và tre nứa sẽ mọc lại trước, rồi đến cây gỗ. Sau vài năm, sườn đồi xanh trở lại, xói mòn giảm dần.
Quanh hồ Tà Đùng có những mảng rừng đang hồi như vậy. Lần sau quay lại, anh chị có thể thấy sườn đồi từng đỏ nay đã xanh, hoặc ngược lại. Theo dõi những thay đổi đó qua các chuyến đi là một cách để gắn bó với vùng hồ.
Điều quan trọng nhất với rừng đang hồi là không bị cháy. Một đám cháy mùa khô có thể xoá sạch nhiều năm hồi phục. Vì vậy, lời dặn về lửa trại, tàn thuốc trong mùa khô không phải lời dặn thừa.
Rừng mọc lại cũng cần thời gian không bị giẫm đạp, không bị chăn thả quá nhiều, không bị cắt cây non làm củi. Những sườn đồi gần khu dân cư, gần bến thuyền, gần chỗ khách hay dừng chân thường hồi chậm hơn vì chịu nhiều tác động. Đi trên lối mòn sẵn có, không tạt ngang qua đám cây con để chụp ảnh, là một cách đơn giản để khách không làm chậm thêm quá trình đó.
Một số nơi quanh các hồ chứa ở Tây Nguyên có những chương trình trồng rừng, trồng cây bản địa ven hồ do chính quyền, đơn vị vận hành hồ hay các tổ chức cộng đồng tổ chức. Anh chị muốn góp tay thì nên tìm hiểu qua kênh chính thức của địa phương, tránh tự mang cây lạ đến trồng ven hồ — cây không hợp đất có thể chết, hoặc tệ hơn là lấn át cây bản địa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nước hồ Tà Đùng đục đỏ sau mưa?
Vì mưa cuốn đất đỏ bazan từ các triền đồi xuống suối rồi đổ vào hồ. Ở nhánh có sườn đồi trơ trọi, lượng đất trôi xuống nhiều hơn nên nước đục nhanh hơn. Nhánh có rừng che thường giữ nước trong lâu hơn.
Rừng giúp giữ đất bằng cách nào?
Tán cây làm mưa rơi chậm lại, lớp lá rụng che đất như tấm thảm, cây bụi cản dòng chảy, rễ cây đan vào đất như lưới, và đất nhiều mùn thấm nước tốt. Mất một lớp là giảm một tầng bảo vệ.
Bờ hồ Tà Đùng có hay bị sạt không?
Bờ hồ chứa có mực nước lên xuống nên đất ở dải bờ dễ yếu đi, nhất là đất bazan ngấm nước. Những đoạn bờ trơ, dốc dễ sạt hơn. Không đứng sát mép vách đất và không dựng lều sát bờ dốc, nhất là sau mưa.
Khách du lịch có thể làm gì để giữ rừng quanh hồ?
Không đốt lửa ven rừng mùa khô, không chặt cây bẻ cành, đi trên lối mòn có sẵn, không mua lâm sản khai thác từ rừng tự nhiên, chọn chỗ cắm trại đã có sẵn và mang rác về.
Có số liệu về bồi lắng của hồ Tà Đùng không?
Bên mình không có số liệu công bố chắc chắn để dẫn. Thông tin về bồi lắng, chất lượng nước và vận hành hồ chứa nên hỏi đơn vị vận hành công trình hoặc cơ quan quản lý môi trường của tỉnh.