Mặt hồ Tà Đùng buổi sáng thường lặng như gương, nhưng từ khoảng gần trưa trở đi gió bắt đầu lên, mạnh dần vào đầu giờ chiều, làm mặt hồ nổi sóng ngắn và dồn dập, nhất là ở khe giữa hai đảo, quanh mũi đất và trên những vùng nước rộng. Thuyền nhỏ, kayak, ván chèo đứng nên ra hồ buổi sáng, đi tuyến men theo bờ và vịnh khuất, và quay về trước khi gió chiều mạnh. Hiểu vì sao gió lên theo giờ giúp anh chị tự lên lịch cho mình, thay vì bị mặt hồ bất ngờ.
Bài này nói riêng về gió và sóng bình thường hằng ngày, khác với gió giật trước cơn giông mà bên mình đã viết ở bài giông sét. Gió chiều không phải tai họa, nó là nhịp của hồ; chỉ cần biết sống cùng.
Vì sao hồ lặng buổi sáng, gió lên buổi chiều
Đêm trên cao nguyên, mặt đất mất nhiệt nhanh, không khí sát mặt đất và mặt hồ lạnh, nặng và ổn định. Sáng sớm, lớp không khí lạnh này nằm yên trên mặt nước, không có gió đáng kể, hơi nước ngưng thành sương mỏng. Đó là lý do bình minh trên hồ Tà Đùng thường phẳng lặng và mờ sương.
Khi nắng lên, đồi núi và đất đỏ quanh hồ nóng nhanh hơn mặt nước. Không khí trên đất nóng bốc lên, không khí mát hơn từ mặt hồ và từ các thung lũng tràn vào thay thế. Sự chênh lệch đó tạo gió, càng về trưa chiều càng rõ. Ở vùng đồi, gió còn đi theo các thung lũng, khe núi, có lúc dồn mạnh qua những chỗ hẹp.
Bên cạnh nhịp gió trong ngày, còn có gió mùa. Mùa khô, gió mùa thổi đều và mạnh hơn, có những ngày gió từ sáng sớm đã mạnh. Mùa mưa, gió thường nhẹ hơn trừ khi có giông.
Mặt hồ rộng là nơi gió chạy được một quãng dài không vướng gì. Quãng gió chạy trên mặt nước càng dài, sóng càng lớn. Bờ cuối gió vì thế thường sóng mạnh hơn bờ đầu gió.
Điều này giải thích một hiện tượng nhiều khách thấy lạ: buổi sáng chèo kayak ra đảo rất nhàn, buổi chiều chèo về mệt gấp mấy lần dù quãng đường như nhau. Không phải do người mệt, mà do mặt hồ đã thành một mặt hồ khác.
Sóng trên hồ khác sóng biển thế nào
Người quen biển thường không coi sóng hồ là gì. Nhưng sóng hồ có đặc điểm riêng: ngắn, dốc, dồn dập, nhịp nhanh. Trên biển, sóng dài và có khoảng cách giữa các đợt, thuyền lên xuống theo nhịp. Trên hồ, sóng nhỏ hơn nhưng đến liên tục, đập vào mạn thuyền nhỏ như những cú vỗ, làm nước tạt vào lòng thuyền và khiến người ngồi chòng chành không ngừng.
Sóng hồ còn hay đổi hướng. Khi gió đi qua khe giữa các đảo, va vào mũi đất, dội lại từ bờ dốc, sóng từ nhiều phía gặp nhau thành vùng nước lộn xộn. Kayak và ván chèo rất khó giữ thăng bằng trong vùng sóng như vậy.
Nước hồ không mặn nên độ nổi kém hơn nước biển một chút; người rơi xuống nước hồ chìm sâu hơn, cảm giác nặng hơn so với khi rơi ở biển.
Ngược lại, hồ có nhiều chỗ khuất mà biển không có: vịnh nhỏ sau đảo, nhánh hồ hẹp giữa hai đồi. Khi gió lên, những chỗ này vẫn lặng. Biết chúng ở đâu là biết đường lánh gió.
Những chỗ gió và sóng hay mạnh nhất
Khe nước giữa hai đảo. Gió bị dồn qua chỗ hẹp, tăng tốc, sóng dựng lên. Nhiều người chèo kayak bị bất ngờ ở đây vì vừa ra khỏi chỗ khuất sau đảo đã gặp ngay vùng sóng.
Mũi đất, đầu đảo hướng ra hồ lớn. Gió đánh trực diện, sóng dội từ bờ dốc tạo vùng nước lộn xộn. Thuyền nhỏ đi vòng mũi đất nên đi xa ra một chút hoặc chọn lúc gió nhẹ.
Vùng nước rộng nhất của hồ. Gió có quãng chạy dài, sóng lớn nhất. Băng ngang những vùng này bằng thuyền nhỏ vào chiều gió là không nên.
Bờ cuối gió. Sóng vỗ liên tục, lên xuống thuyền ở đây khó, đất bờ ướt trơn, kayak dễ bị sóng đánh lật khi cập bờ.
Cửa các nhánh hồ thông ra hồ lớn. Gió thung lũng thổi dọc nhánh hồ, gặp gió hồ lớn, có thể tạo sóng chéo bất ngờ.
Nhịp gió trong ngày và việc nên làm
Bảng dưới là nhịp thường gặp trên hồ chứa vùng cao nguyên, mỗi ngày mỗi khác. Dùng làm khung lên kế hoạch, luôn nhìn trời thực tế trước khi ra.
| Khung giờ | Gió và sóng thường thấy | Hoạt động hợp |
|---|---|---|
| Bình minh tới giữa buổi sáng | Lặng hoặc gió nhẹ, có sương | Kayak, ván chèo, thuyền ngắm đảo, chụp ảnh |
| Gần trưa | Gió bắt đầu lên, mặt hồ gợn | Thuyền máy tuyến ngắn, câu ở vịnh |
| Đầu và giữa chiều | Gió mạnh nhất, sóng ngắn dồn dập | Nghỉ ngơi trên bờ; thuyền nhỏ không ra xa |
| Chiều muộn | Gió dịu dần, có ngày vẫn mạnh | Thuyền máy ngắm hoàng hôn gần bến |
| Tối | Thường lặng dần, lạnh | Hạn chế ra mặt nước |
Mùa khô, cột gió mạnh có thể bắt đầu sớm và kéo dài hơn. Mùa mưa, giông có thể thay thế gió chiều bằng thứ nguy hiểm hơn, nên cần đọc thêm bài giông sét.
Đi thuyền nhỏ, kayak khi gió đã lên
Nguyên tắc đầu tiên là tuyến đi. Khi có gió, men theo bờ thay vì băng ngang hồ; đi từ vịnh này sang vịnh khác, núp sau đảo. Tuyến dài hơn nhưng an toàn hơn nhiều, và nếu có chuyện, bờ luôn ở gần.
Nguyên tắc thứ hai là hướng gió. Khi đi ra, nên đi ngược gió; khi mệt quay về, gió sẽ đẩy mình. Nhiều người làm ngược lại, xuôi gió đi ra thấy rất nhàn, rồi phải chèo ngược gió về khi đã đuối sức và gió đã mạnh hơn.
Với kayak, giữ mũi thuyền chéo góc hoặc thẳng vào sóng, không để sóng đánh ngang mạn. Chèo đều tay, hạ thấp trọng tâm, không ngừng chèo giữa vùng sóng vì kayak đứng yên dễ bị sóng xoay ngang. Ván chèo đứng thì quỳ hoặc ngồi xuống khi sóng lớn, đứng trên ván giữa sóng chiều là thách thức cả với người quen.
Với thuyền máy nhỏ, người lái sẽ giảm tốc khi đi vào sóng để thuyền không đập mạnh, cho mọi người ngồi thấp, chia đều hai mạn. Khách nên ngồi yên, nắm chắc chỗ bám, không đổi chỗ khi thuyền đang chạy trong sóng.
Nếu sóng tạt nước vào lòng thuyền nhiều, báo người lái. Thuyền nhỏ có nước đọng nặng hơn, kém ổn định hơn. Tát nước ra, giảm tốc, tìm chỗ khuất.
Lên xuống bến khi có sóng
Phần lớn cú ngã xuống nước không xảy ra giữa hồ mà ở bến, lúc bước lên bước xuống. Có sóng, thuyền nhô lên hạ xuống so với bến, khoảng cách giữa mạn thuyền và bến thay đổi liên tục.
Cách làm an toàn là chờ người lái giữ thuyền ổn, rồi bước vào giữa lòng thuyền, hạ thấp người ngay, một tay bám mạn hoặc ghế. Không nhảy, không bước lên mép mạn, không mang theo đồ cồng kềnh bằng cả hai tay. Đồ đạc đưa lên trước hoặc sau, người lên tay không.
Khi lên bờ, chờ thuyền cập hẳn, sóng vừa qua, bước một bước dứt khoát lên chỗ đất hoặc ván chắc. Bờ đất đỏ ướt ở bến tạm rất trơn, đi chậm, có người đỡ.
Kayak cập bờ có sóng thì nhảy ra chỗ nước nông ngang gối ở phía khuất, kéo kayak lên, không để kayak nằm ngang ở mép nước cho sóng đập.
Trẻ em, người lớn tuổi được người lớn khỏe bế hoặc đỡ lên xuống, mặc sẵn áo phao từ trên bến.
Khi nào nên hủy hoặc rút ngắn chuyến ra hồ
Có những ngày gió mạnh từ sáng sớm, mặt hồ đã gợn sóng trắng. Những ngày đó, kayak và ván chèo nên nghỉ hẳn. Thuyền máy có người lái quen hồ vẫn có thể đi tuyến ngắn trong vịnh khuất, nhưng không nên đi xa.
Nếu đang ở giữa hồ mà thấy gió mạnh dần, đừng tiếp tục kế hoạch cũ. Tìm vịnh khuất gần nhất, nghỉ chờ, hoặc quay về sớm. Một kế hoạch tốt luôn có điểm dừng để rút.
Người say sóng, người sợ nước, trẻ nhỏ là lý do chính đáng để rút ngắn chuyến. Đừng ép họ chịu đựng chỉ để đến được hòn đảo cuối cùng trong lịch trình.
Hỏi người chạy thuyền, chủ nơi ở về gió ngày hôm đó. Họ thường biết những ngày nào hồ sẽ dữ chỉ bằng cách nhìn mây, nhìn cây trên đồi buổi sáng. Nghe theo họ không bao giờ là sai.
Say sóng trên thuyền nhỏ và cách đỡ khó chịu
Sóng chiều trên hồ ngắn và dồn dập nên cảm giác trên thuyền nhỏ khác hẳn trên tàu lớn ngoài biển. Thuyền không lên xuống chậm rãi mà lắc giật liên tục, người ngồi phải gồng theo. Những người dễ say xe thường thấy khó chịu sau mười lăm hai mươi phút, nhất là khi thuyền neo đứng một chỗ giữa sóng.
Muốn đỡ say, ngồi ở giữa thuyền, nơi lắc ít nhất, nhìn về đường chân trời hoặc một ngọn đồi xa thay vì nhìn mặt nước sát mạn hay màn hình điện thoại. Hít thở chậm, để gió mát thổi vào mặt. Ăn nhẹ trước khi đi, không đi khi bụng đói hoặc vừa ăn no, tránh đồ nhiều dầu mỡ.
Người đã từng say nặng có thể hỏi dược sĩ về thuốc chống say và uống theo hướng dẫn trước chuyến đi. Thuốc chống say có thể gây buồn ngủ, nên người uống không nên chèo kayak hay cầm lái.
Khi bắt đầu thấy nôn nao, nói sớm với người lái. Họ có thể chuyển vào vịnh khuất, cho thuyền chạy thay vì neo, hoặc quay về. Cố chịu tới khi nôn trên thuyền nhỏ vừa mệt, vừa dễ mất thăng bằng khi chồm ra mạn.
Gió và các hoạt động khác bên hồ
Gió chiều không chỉ ảnh hưởng người đi thuyền. Người câu bờ thấy dây bị gió kéo, phao chạy, nên chuyển sang vịnh khuất hoặc câu chìm. Người cắm trại nên dựng lều quay lưng về phía hồ, cột dây chằng chắc chắn trước khi gió lên, không dựng lều sát mép bờ cuối gió.
Lửa trại trong gió là chuyện phải cẩn thận nhất. Gió hồ mang tàn lửa đi xa, mùa khô cỏ và lá khô trên triền đồi rất dễ bắt lửa. Ngày gió mạnh, không nhóm lửa ngoài trời, nấu ăn bằng bếp có chắn gió ở chỗ an toàn.
Người chụp ảnh, quay phim bằng máy bay không người lái cũng nên lưu ý gió trên hồ có thể mạnh hơn ở bờ, thiết bị bay ra giữa hồ có thể khó quay về.
Ngược lại, gió chiều cũng mang đến cái mát dễ chịu sau buổi trưa nắng, làm khô quần áo phơi, xua bớt côn trùng. Ngồi trên hiên nhà nhìn mặt hồ gợn sóng dưới nắng chiều cũng là một thú riêng của Tà Đùng.
Câu hỏi thường gặp
Mấy giờ thì mặt hồ Tà Đùng lặng nhất?
Thường là từ bình minh tới giữa buổi sáng, khi không khí trên mặt hồ còn mát và ổn định. Gió hay lên từ gần trưa, mạnh nhất đầu và giữa chiều. Mùa khô có ngày gió mạnh từ sáng, nên vẫn phải nhìn trời thực tế.
Chèo kayak buổi chiều trên hồ có được không?
Được ở vịnh khuất, gần bờ, khi gió nhẹ. Không nên băng ngang vùng nước rộng hay đi qua khe giữa các đảo lúc gió chiều. Người mới chèo nên chọn buổi sáng và đi cùng người hướng dẫn.
Sóng hồ nhỏ hơn sóng biển thì có gì nguy hiểm?
Sóng hồ ngắn, dốc, dồn dập và hay đổi hướng ở khe đảo, mũi đất, rất khó cho thuyền nhỏ, kayak, ván chèo. Nước tạt vào thuyền, thuyền chòng chành, người mất thăng bằng rơi xuống nước sâu và lạnh.
Đi kayak nên đi ngược gió hay xuôi gió lúc ra?
Nên đi ngược gió lúc ra, khi còn khỏe, để lúc về mệt được gió đẩy. Đi xuôi gió ra thì rất nhàn nhưng lúc về phải chèo ngược gió khi đã đuối sức và gió thường đã mạnh hơn.
Làm sao biết hôm nay gió có mạnh không?
Xem dự báo thời tiết, nhìn mặt hồ và cây trên đồi buổi sáng, hỏi người chạy thuyền và chủ nơi ở. Mặt hồ đã gợn sóng trắng từ sáng là dấu hiệu ngày gió mạnh, nên hạn chế thuyền nhỏ.
Lên xuống thuyền khi có sóng thế nào cho an toàn?
Chờ người lái giữ thuyền ổn, bước vào giữa lòng thuyền, hạ thấp người ngay, một tay bám chắc. Không nhảy, không bước lên mép mạn, không cầm đồ cả hai tay. Trẻ em và người lớn tuổi được đỡ lên xuống.