Giông sét trên hồ Tà Đùng thường đến vào chiều mùa mưa: mây vun cao, đáy tối sầm kéo đến từ sau dãy đồi, gió đổi hướng và giật mạnh, rồi sấm sét và mưa lớn. Nguyên tắc là nghe tiếng sấm đầu tiên thì đã ở trong tầm sét, phải rời mặt nước ngay, vào bờ gần nhất và trú ở chỗ thấp, xa cây đơn độc, xa mép nước. Mặt hồ rộng phẳng khiến người trên thuyền, trên ván chèo trở thành điểm nhô cao nhất, rất dễ bị sét đánh, chưa kể sóng và gió giật có thể lật thuyền nhỏ.
Bài này giúp anh chị đọc trời trên hồ, biết khi nào nên quay về, xử lý ra sao khi bị giông bắt gặp giữa hồ, và trú ở đâu khi đã lên bờ. Thông tin về sét ở đây theo các khuyến cáo an toàn chung; dự báo thời tiết của cơ quan khí tượng là nguồn cần xem trước mỗi chuyến.
Giông trên cao nguyên hình thành và kéo đến thế nào
Mùa mưa ở vùng Tà Đùng, buổi sáng thường quang đãng, nắng lên nhanh. Mặt đất và mặt hồ nóng dần, hơi ẩm bốc lên, gặp lớp không khí mát trên cao thì ngưng tụ thành mây. Đến trưa chiều, những đám mây trắng bông bắt đầu vun cao như cái tháp, đỉnh xòe rộng, đáy chuyển sang xám đen. Đó là mây giông.
Vì vậy giông mùa mưa trên cao nguyên có tính quy luật khá rõ: hay đến vào đầu và giữa buổi chiều, đôi khi kéo sang tối. Không phải ngày nào cũng có, và có những đợt mưa dầm không kèm giông, nhưng ai đi hồ mùa mưa nên coi buổi chiều là giờ phải dè chừng.
Địa hình đồi núi quanh hồ làm việc nhìn trời khó hơn. Mây giông có thể đang hình thành sau một dãy đồi, người trên mặt hồ không thấy cho tới khi nó đã gần. Tiếng sấm vọng lại giữa các đồi đôi khi khiến khó đoán hướng.
Ngoài mùa mưa, giông ít hơn nhưng không phải không có, nhất là vào những tháng chuyển mùa. Theo dõi dự báo thời tiết là việc nên làm quanh năm.
Những dấu hiệu báo giông sắp tới trên hồ
Mây vun cao, đỉnh xòe. Đám mây trắng cao vút như cột, đỉnh trải rộng ra như cái đe, đáy sẫm lại. Đây là dấu hiệu rõ nhất của mây giông đang phát triển.
Bầu trời tối nhanh ở một phía. Một góc trời chuyển sang xám chì, tối dần trong khi phía khác vẫn nắng. Ánh sáng trên mặt hồ đổi màu, có lúc vàng vọt lạ.
Gió đổi chiều đột ngột, mát lạnh. Gió đang thổi nhẹ một hướng bỗng đổi hướng, mạnh lên, mát lạnh rõ rệt. Đó thường là luồng gió đi trước cơn giông, có thể giật rất mạnh trên mặt nước.
Mặt hồ đổi tính. Mặt nước đang phẳng bỗng gợn vệt sẫm lan nhanh từ xa tới, đó là gió giật đang quét qua mặt hồ.
Tiếng sấm, chớp xa. Nghe thấy sấm, dù nhỏ, là đã trong khoảng cách sét có thể đánh tới. Thấy chớp mà chưa nghe sấm thì giông còn xa hơn, nhưng đang đến.
Tóc dựng, tiếng lách tách trên kim loại. Hiếm gặp nhưng là dấu hiệu nguy hiểm tức thời: điện trường quanh mình rất mạnh. Hạ thấp người ngay.
Nghe sấm là rời mặt nước: vì sao không thể chờ
Nhiều người nghĩ chỉ khi mưa tới hoặc sét đánh gần mới cần vào bờ. Thực tế sét có thể đánh xuống ở khoảng cách khá xa phía trước đám mây, ngay cả khi trên đầu mình trời còn chưa mưa. Các khuyến cáo an toàn sét phổ biến đều có chung một nguyên tắc: nghe được tiếng sấm là đã ở trong tầm có thể bị sét đánh.
Trên mặt hồ, người ngồi trên thuyền, đứng trên ván chèo, cầm cần câu là điểm cao nhất trong một vùng phẳng rộng. Cần câu bằng sợi carbon, khung kim loại của thuyền, mái chèo nhôm càng làm tình hình xấu hơn. Không có chỗ nào để trú trên mặt nước mở.
Thời gian để vào bờ từ giữa hồ, kể cả với thuyền máy, có thể là mười lăm, hai mươi phút hoặc hơn. Trong khi đó giông có thể di chuyển nhanh hơn ta nghĩ. Chờ tới khi thấy mưa mới về là đã muộn.
Vì vậy nguyên tắc thực tế là: buổi chiều mùa mưa, thấy mây vun cao ở bất kỳ hướng nào, bắt đầu quay về. Nghe sấm, về ngay, không thu dọn dềnh dàng, không cố câu thêm vài phút.
Sau khi giông qua, cũng chưa vội ra lại. Các khuyến cáo thường khuyên chờ khoảng nửa giờ sau tiếng sấm cuối cùng mới trở lại chỗ trống, vì phần đuôi của cơn giông vẫn có thể phóng sét.
Nếu bị giông bắt gặp khi đang ở giữa hồ
Đôi khi dù cẩn thận, anh chị vẫn có thể bị giông đến nhanh hơn dự tính. Các bước dưới là thứ tự ưu tiên khi đang ở trên thuyền.
- Kiểm tra mọi người đã mặc và cài áo phao.
- Thu cần câu, hạ thấp mọi vật dài như mái chèo, sào, cột ăng-ten, đặt nằm dọc lòng thuyền.
- Cho mọi người ngồi thấp ở giữa thuyền, không chạm vào phần kim loại, không đứng.
- Để người lái chọn bờ gần nhất có chỗ lên được, không cố chạy về bến xa ngược gió.
- Nếu gió giật quá mạnh, người lái có thể giữ mũi thuyền vào sóng thay vì chạy ngang sóng.
- Khi lên bờ, rời xa mép nước và vào nơi trú an toàn như đã nói ở phần sau.
Người chèo kayak, ván đứng thì vào bờ gần nhất ngay, kéo phương tiện lên khỏi nước, nằm xa phương tiện kim loại, không đứng cạnh cây cao.
Lên bờ rồi, trú ở đâu cho đúng
Nơi trú tốt nhất là một ngôi nhà kiên cố có hệ thống điện, nước, hoặc một chiếc ô tô có mui kim loại đóng kín cửa. Những nơi lưu trú ven hồ, nhà dân là chỗ trú hợp lý; xin trú nhờ khi cần, người dân vùng hồ hiểu chuyện này.
Những nơi không nên trú: dưới gốc cây đơn độc, dưới mái che tạm không có tường như chòi lá, lều cắm trại, mái hiên của bến thuyền ngay mép nước, gần cột điện, hàng rào kim loại, đỉnh đồi trọc.
Nếu không có chỗ trú nào và đang ở ngoài trời trống, tránh những điểm cao, xuống chỗ trũng nhưng không phải chỗ đọng nước. Nhóm người nên tản ra cách nhau một khoảng thay vì túm tụm, để nếu sét đánh không làm ảnh hưởng tất cả.
Rời xa mép nước. Sét đánh xuống mặt hồ có thể lan truyền theo nước và đất ẩm gần bờ.
Nếu đang cắm trại, ra khỏi lều và vào xe hoặc nhà gần nhất. Lều không bảo vệ khỏi sét, cột lều kim loại còn làm tăng nguy cơ.
Người bị sét đánh: cứu thế nào
Người bị sét đánh không tích điện trong người, có thể chạm vào và cứu ngay mà không sợ bị giật. Đây là điều nhiều người không biết nên chần chừ, mất thời gian quý.
Sét có thể làm tim ngừng đập, ngừng thở, gây bỏng, chấn thương do bị hất văng. Gọi cấp cứu 115 ngay. Nếu người đó không thở hoặc thở bất thường, bắt đầu hồi sức tim phổi ngay lập tức và làm liên tục cho tới khi có người y tế tới.
Nếu có nhiều người bị sét đánh cùng lúc, ưu tiên người bất động, không thở, vì người còn kêu la, cử động được là người còn thở.
Nếu vẫn đang có giông, cứu người ở chỗ an toàn hơn nếu di chuyển được, vì sét có thể đánh lại cùng khu vực.
Hồi sức tim phổi là kỹ năng mỗi người đi hồ nên học trước. Bên mình có bài riêng về sơ cứu đuối nước trong cùng mục, các bước hồi sức có nhiều điểm chung.
Gió giật và sóng đi trước cơn giông
Sét là mối nguy được nói nhiều nhất, nhưng trên mặt hồ, thứ đến trước và thường gây chuyện trước lại là gió. Khi một cơn giông tiến tới, luồng không khí lạnh từ trên cao đổ xuống, lan ra mặt đất và mặt nước thành những đợt gió giật mạnh, đổi hướng liên tục. Mặt hồ đang lặng có thể nổi sóng bạc đầu chỉ trong vài phút.
Thuyền gỗ nhỏ, kayak, ván chèo đứng là những phương tiện chịu gió giật kém nhất. Sóng đánh ngang mạn làm thuyền nghiêng, nước tạt vào lòng thuyền, người chèo ván mất thăng bằng rơi xuống nước. Gió còn đẩy phương tiện trôi xa khỏi bờ định vào.
Vì thế, khi thấy vệt gió sẫm lan trên mặt hồ hay cảm nhận gió đổi chiều mát lạnh, đừng chờ nghe sấm. Đó đã là tín hiệu phải vào bờ. Người chèo kayak nên hướng vào bờ gần nhất theo chiều gió xuôi thay vì cố chèo ngược gió về bến.
Đặc biệt nguy hiểm là lúc gió giật đến cùng mưa trắng trời: tầm nhìn giảm còn vài chục mét, không thấy bờ, không thấy đảo, người lái phải dựa vào trí nhớ và la bàn trên điện thoại. Lúc này mọi người trên thuyền ngồi yên, im lặng để người lái tập trung, và không ai đứng dậy vì bất cứ lý do gì.
Những vịnh nhỏ khuất sau đảo, sau mũi đất có thể là chỗ tạm lánh gió tốt trong lúc tìm đường lên bờ. Người lái thuyền quen hồ thường biết rõ chỗ nào khuất gió theo từng hướng.
Lên kế hoạch chuyến hồ mùa mưa để tránh giông
Cách hay nhất để an toàn với giông là không ở trên mặt hồ lúc giông thường đến. Mùa mưa, sắp xếp các hoạt động trên nước vào buổi sáng: đi thuyền, chèo kayak, câu cá. Buổi chiều dành cho nghỉ ngơi, ăn uống, hoạt động trong nhà, hoặc dạo gần nơi ở.
Xem dự báo thời tiết của vùng phía tây Lâm Đồng mỗi sáng, chú ý các cảnh báo giông lốc, sét, mưa lớn. Hỏi người chạy thuyền và chủ nơi ở về trời hôm nay; người sống lâu ở hồ thường đọc mây rất giỏi.
Có những ngày mùa mưa trời đẹp suốt từ sáng tới tối. Đừng vì thế mà chủ quan ở lại giữa hồ lúc xế chiều. Đặt một giờ quay về cố định cho mọi chuyến thuyền buổi chiều.
Khi đi theo nhóm, thống nhất trước một người có quyền gọi về. Nhóm đông thường có người muốn ở thêm, người muốn về; một người được giao quyết định giúp tránh việc bàn qua bàn lại trong lúc mây đang kéo tới.
Nếu chuyến đi rơi vào giữa mùa mưa, hãy chấp nhận một lịch trình linh hoạt. Một buổi sáng đẹp trên mặt hồ đáng giá hơn một buổi chiều cố đi rồi phải chạy giông.
Câu hỏi thường gặp
Giông trên hồ Tà Đùng thường đến lúc nào?
Mùa mưa, giông hay đến vào đầu và giữa buổi chiều, đôi khi kéo sang tối, khi mây phát triển sau buổi sáng nắng nóng. Không phải ngày nào cũng có, nhưng ai đi hồ mùa mưa nên làm hoạt động trên nước vào buổi sáng.
Nghe sấm xa có cần vào bờ ngay không?
Có. Theo khuyến cáo an toàn sét phổ biến, nghe được tiếng sấm là đã ở trong tầm sét có thể đánh tới. Trên mặt hồ trống, người trên thuyền là điểm cao nhất. Rời mặt nước ngay, không chờ mưa tới.
Trú dưới gốc cây lớn ven hồ khi giông có được không?
Không nên. Cây đơn độc, cây cao là nơi sét hay đánh xuống và có thể lan sang người đứng gần. Trú trong nhà kiên cố hoặc ô tô đóng kín. Nếu không có, xuống chỗ thấp, xa cây, xa mép nước.
Người bị sét đánh có chạm vào cứu được không?
Được. Người bị sét đánh không tích điện trong người. Gọi cấp cứu 115 ngay, nếu không thở hoặc thở bất thường thì bắt đầu hồi sức tim phổi và làm liên tục tới khi có người y tế tới.
Đang chèo kayak thì gặp giông phải làm sao?
Vào bờ gần nhất ngay, kéo kayak lên khỏi nước, đặt mái chèo xuống, rời xa mép nước và xa kayak nếu có khung kim loại. Tìm nhà hoặc xe để trú. Không cố chèo về bến xa giữa gió giật.
Sau giông bao lâu thì ra hồ lại được?
Các khuyến cáo thường khuyên chờ khoảng nửa giờ sau tiếng sấm cuối cùng. Thêm vào đó, sau mưa lớn bờ đất trơn, nước có thể đục và cuốn rác, nên chờ thêm cho mặt hồ ổn định lại.