Bờ hồ Tà Đùng phần lớn là đất đỏ trên sườn đồi cũ, chân bờ bị sóng và mực nước lên xuống gặm dần, mùa mưa đất ngấm nước nặng lên, nên những đoạn bờ dốc, có vết nứt, có hàm ếch phía dưới rất dễ sạt khi có người đứng lên hoặc sau mưa lớn. Cách an toàn là đứng lùi khỏi mép dốc, không đỗ xe sát mép, không dựng lều dưới chân vách đất hay trên mỏm đất nhô ra hồ, và tránh xuống bờ ngay sau mưa to.
Bên mình viết bài này cho người đến chơi: đi bộ dọc hồ, ra mỏm đất chụp ảnh, đỗ xe gần bờ, cắm trại. Bài không bàn chuyện kỹ thuật xây kè hay chuyện đất đai; chỉ nói cách nhìn ra một khúc bờ yếu và cách tránh nó.
Vì sao bờ hồ chứa đất đỏ hay sạt
Trước khi có hồ, những triền đồi này đứng trên khô, rễ cây giữ đất, nước mưa chảy qua rồi đi. Khi nước dâng, phần chân đồi chìm trong nước, phần trên vẫn ở trên khô. Ranh giới giữa hai phần ấy là nơi chịu nhiều tác động nhất: sóng đánh vào, nước lên xuống theo mùa làm đất ướt rồi khô, khô rồi ướt.
Đất đỏ vùng Tây Nguyên khi khô có thể khá chắc, nhưng khi ngấm nước lâu thì nặng lên và mất độ bám. Chân bờ bị sóng gặm dần tạo thành hốc lõm vào phía trong, người ta gọi là hàm ếch. Phần đất bên trên vẫn còn nguyên trông như bình thường, nhưng thực chất đang treo lơ lửng trên khoảng rỗng.
Mùa mưa, nước mưa thấm từ trên xuống, nước hồ thấm từ dưới lên, khối đất bờ ướt sũng. Một trận mưa lớn, một đợt mực nước thay đổi nhanh, hay chỉ là sức nặng của vài người đứng lên mép, đều có thể làm khối đất ấy sụp xuống.
Khi cây cối ven bờ bị chặt, phát quang để mở tầm nhìn ra hồ, rễ cây không còn giữ đất, bờ càng yếu. Đây là một lý do để giữ bụi cây, hàng cây ven hồ, cả với người làm du lịch lẫn người đến chơi.
Sạt bờ hồ thường không ồn ào như sạt núi. Đa phần là những mảng đất nhỏ, vài mét vuông, rơi xuống nước. Nhưng một mảng đất nhỏ cũng đủ kéo một người đứng trên đó xuống chỗ nước sâu ngay bên dưới.
Dấu hiệu một khúc bờ đang yếu
Vết nứt chạy song song mép nước. Một đường nứt trên mặt đất cách mép bờ vài bước, chạy dọc theo bờ, là dấu hiệu khối đất phía ngoài đang tách ra. Đừng bước qua vết nứt đó.
Hàm ếch dưới chân bờ. Nhìn từ thuyền hoặc từ góc bên cạnh, thấy chân bờ lõm vào trong, đất bên trên nhô ra như mái hiên. Phần đất nhô ra là phần sắp rơi.
Rễ cây lộ ra, cây nghiêng ra hồ. Đất quanh gốc bị trôi, rễ cây trơ ra, thân cây ngả dần về phía nước. Cây có thể đổ cùng mảng đất bám rễ.
Vết sạt mới gần đó. Một mảng đất đỏ tươi vừa rơi xuống, vách đất còn ướt, cạnh sắc. Những đoạn bờ bên cạnh thường cũng đang yếu tương tự.
Đất lún mềm dưới chân, nước rỉ ra. Đứng lên thấy đất lún, có nước rỉ ra từ vách đất hoặc mặt đất, nghĩa là đất đang ngấm no nước.
Sau mưa lớn hoặc khi nước vừa rút nhanh. Đây là hai thời điểm bờ yếu nhất. Nước rút nhanh để lại khối đất ướt nặng mất chỗ đỡ của nước.
Đi bộ dọc hồ: chọn đường, giữ khoảng cách
Lối mòn ven hồ Tà Đùng thường chạy theo đường đồng mức, có đoạn sát mép nước, có đoạn vòng lên cao. Mùa mưa, chọn những đoạn vòng xa mép, dù dài hơn. Đi trên đất cỏ có rễ bám chắc hơn đi trên dải đất trơ trọi.
Giữ khoảng cách với mép dốc ít nhất bằng chiều cao của bờ. Bờ cao bao nhiêu thì đứng lùi vào bấy nhiêu. Đây là cách ước lượng đơn giản, không phải công thức kỹ thuật, nhưng giúp tránh phần lớn khối đất có thể sạt.
Mang giày có đế bám, không đi dép trơn. Đất đỏ ướt bám vào đế giày thành lớp bùn trơn như xà phòng; dừng lại cạo bớt bùn khi thấy bước chân trượt.
Đi theo hàng một ở những đoạn hẹp, người đi trước báo người đi sau những chỗ trơn, chỗ nứt. Trẻ nhỏ đi giữa hai người lớn, nắm tay, không chạy.
Nếu lối mòn đã sạt một đoạn, quay lại tìm đường khác, đừng cố trèo vượt qua chỗ sạt.
Đỗ xe, dựng lều: đừng đặt sức nặng lên mép bờ
Ô tô, xe máy là những vật nặng tập trung trên một diện tích nhỏ. Đỗ xe sát mép bờ đất đỏ ướt là đặt thêm tải lên đúng chỗ yếu nhất. Đỗ lùi vào trong, trên nền đất phẳng, xa mép ít nhất vài thân xe. Mùa mưa, tránh đỗ trên dốc hướng ra hồ.
Lều dựng trên mỏm đất nhô ra hồ cho tầm nhìn đẹp nhưng nằm trên khối đất dễ sạt nhất. Lều dựng ở chân vách đất thì có nguy cơ đất từ trên rơi xuống. Chọn chỗ đất phẳng, có cỏ, lùi xa mép nước và không nằm ngay dưới một sườn dốc.
Không đào rãnh, đóng cọc sâu sát mép bờ. Mỗi lỗ đào là một đường cho nước mưa ngấm sâu vào khối đất.
Bàn ghế dã ngoại, bếp nướng, thùng đồ nặng cũng vậy: đặt ở nền đất phẳng phía trong, không kê sát mép dốc để ngồi ngắm hồ. Một nhóm người ngồi quanh bàn cộng bếp than là một khối nặng đáng kể.
Nếu khu cắm trại có chỗ được bố trí sẵn, dùng chỗ đó. Người quản lý thường đã chọn nền đất chắc và có kinh nghiệm qua nhiều mùa mưa.
Chụp ảnh ở mỏm đất và mép dốc
Mỏm đất nhô ra hồ, gốc cây nghiêng ra mặt nước, vách đất đỏ trên nền nước xanh là những góc ảnh đẹp nhất ở Tà Đùng, và cũng là những chỗ người ta hay mất cảnh giác nhất. Mắt nhìn qua màn hình điện thoại, chân lùi dần về phía mép để lấy góc rộng.
Quy tắc đơn giản: người chụp đứng yên, người được chụp di chuyển. Người chụp chọn chỗ đứng chắc chắn trước, rồi mới nhìn vào máy. Khi cần lùi, quay lại nhìn chỗ mình sắp bước.
Không trèo lên gốc cây nghiêng ra hồ, không ngồi vắt chân trên mép vách đất, không nhảy lên tảng đất tách rời. Những tư thế đó đẹp trong ảnh nhưng đặt toàn bộ sức nặng lên phần đất yếu nhất.
Ảnh đẹp ở Tà Đùng chụp được từ chỗ an toàn: lùi vào trong, dùng chế độ chụp rộng, hoặc chụp từ thuyền nhìn vào bờ. Mặt hồ, đảo và mây không chạy đi đâu cả.
Nếu đi nhóm, cử một người không chụp làm nhiệm vụ nhắc nhở. Nghe có vẻ thừa, nhưng chính khoảnh khắc mải mê bấm máy là lúc dễ trượt chân nhất.
Giữ bờ cho người đến sau
Người đến chơi không xây kè được, nhưng có thể không làm bờ yếu thêm. Không chặt cây, không nhổ bụi ven bờ để lấy chỗ ngồi hay mở góc ảnh. Rễ cây và bụi cỏ là thứ giữ đất tốt nhất mà hồ đang có.
Không mở lối mòn mới xuống nước ở những chỗ dốc. Mỗi lối đi tắt do bước chân tạo ra sẽ thành rãnh cho nước mưa xói, sau vài mùa thành vết lở. Đi theo lối đã có, dù phải vòng xa hơn.
Không đào đất, lấy đất đỏ, lấy đá ven bờ mang về làm kỷ niệm. Không lăn đá từ trên dốc xuống nước cho vui; đá lăn kéo theo đất, và có thể trúng người hay thuyền phía dưới.
Nếu thấy một đoạn bờ sạt mới đe dọa lối đi chung, báo cho chủ nơi ở hoặc người dân gần đó để họ cắm cờ, chăng dây cảnh báo cho người khác.
Đi thuyền sát bờ dốc
Từ thuyền, hàm ếch và vách đất nhô ra hiện rõ hơn khi nhìn từ trên bờ. Người lái thuyền thường giữ khoảng cách với những đoạn bờ dốc cao, nhất là mùa mưa, vì một mảng đất lớn rơi xuống nước có thể tạo sóng và đất đá rơi trúng thuyền.
Không neo thuyền ngay dưới vách đất cao. Không buộc thuyền vào cây mọc ở mép bờ đang nghiêng ra hồ; sức kéo của thuyền khi có sóng có thể làm cây và đất bung ra.
Khi cập bờ để lên đảo, chọn chỗ thoải, có cỏ hoặc có bến, tránh trèo lên từ chân vách đất. Bước lên bờ đất đỏ ướt từ thuyền là động tác dễ trượt nhất trong cả chuyến.
Nếu thấy dấu hiệu sạt hoặc đất đang rơi, báo người lái và rời xa khu vực đó.
Khách ngồi thuyền cũng có thể giúp người lái quan sát. Ngồi ở mũi thuyền, nhìn về phía bờ đang tới gần, thấy cành cây chìa ra, rễ cây treo lơ lửng hay đất đang rơi lả tả thì báo ngay. Hai đôi mắt luôn tốt hơn một.
Mùa khô, khi nước rút, những vách đất trơ trọi cao hơn hẳn mặt nước, chân vách là bãi bùn mới lộ. Đừng neo thuyền rồi leo lên vách đó để chụp ảnh hay đi tắt lên đồi; vách đất khô bở rất dễ vỡ dưới chân người leo.
Sau mưa lớn: chờ đất ráo bớt
Ngay sau trận mưa lớn là lúc bờ hồ yếu nhất. Đất ngấm no nước, bề mặt trơn, những mảng đất đang chờ rơi sẽ rơi trong vài giờ tới. Cho đất thời gian, ít nhất nửa ngày nắng ráo, trước khi xuống sát mép bờ.
Trong lúc chờ, nhìn từ xa xem có vết sạt mới không. Những chỗ vừa sạt là dấu hiệu cả khúc bờ quanh đó đang yếu.
Mưa liên tục nhiều ngày thì nguy cơ không giảm sau một buổi nắng. Hỏi người địa phương về những đoạn bờ, đoạn đường hay sạt mùa mưa; họ thường biết rõ.
Nếu đang ở nơi lưu trú ven hồ trong lúc mưa lớn, tránh ra ngồi ở hiên, chòi, bến sát mép bờ dốc cho tới khi mưa ngớt và đất ráo. Những công trình nhỏ ven bờ có nền móng nằm trên chính khối đất đang ngấm nước.
Trẻ em thường thích ra xem nước hồ sau mưa, xem suối đổ về. Giữ trẻ ở chỗ đất cao, cách xa mép, có người lớn nắm tay.
Ngoài bờ hồ, đường vào khu hồ cũng có thể sạt taluy, trơn trượt. Lái xe chậm, đi vào ban ngày, theo dõi thông tin về đường sá của địa phương trong mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Bờ hồ Tà Đùng có hay sạt lở không?
Bờ hồ là đất đỏ trên sườn đồi cũ, chân bờ bị sóng và mực nước lên xuống gặm dần, nên nhiều đoạn có hàm ếch và dễ sạt, nhất là mùa mưa và khi nước rút nhanh. Phần lớn là sạt nhỏ, nhưng đủ nguy hiểm cho người đứng sát mép.
Làm sao nhận ra một khúc bờ sắp sạt?
Để ý vết nứt chạy song song mép nước, chân bờ lõm vào thành hàm ếch, rễ cây lộ ra và cây nghiêng ra hồ, vết sạt mới gần đó, đất lún mềm và rỉ nước. Thấy những dấu hiệu này thì lùi xa mép.
Đứng cách mép bờ bao xa là an toàn?
Cách ước lượng đơn giản là đứng lùi vào ít nhất bằng chiều cao của bờ. Bờ dốc cao, có vết nứt, sau mưa lớn thì lùi xa hơn nữa. Đây là kinh nghiệm thực tế cho người đi chơi, không phải tiêu chuẩn kỹ thuật.
Có nên dựng lều trên mỏm đất nhô ra hồ không?
Không nên vào mùa mưa. Mỏm đất nhô ra là phần dễ sạt nhất vì bị nước bao quanh. Chọn chỗ đất phẳng có cỏ, lùi xa mép nước và không nằm dưới chân một sườn dốc.
Sau mưa to bao lâu thì xuống bờ hồ được?
Nên chờ ít nhất nửa ngày nắng ráo để đất bớt nước, và nhìn từ xa xem có vết sạt mới không. Mưa nhiều ngày liền thì cần chờ lâu hơn và hỏi người địa phương về những đoạn bờ hay sạt.
Đỗ xe gần hồ cần lưu ý gì?
Đỗ lùi xa mép bờ vài thân xe, trên nền đất phẳng và chắc, tránh dốc hướng ra hồ. Mùa mưa, quay đầu xe sẵn ra hướng đường đi để rời đi dễ dàng nếu trời xấu hoặc nước lên.