Khi có người đuối nước ở hồ Tà Đùng: kêu lớn gọi người giúp, cứu từ trên bờ hoặc thuyền bằng vật nổi, sào, dây chứ không lao xuống nước nếu chưa được huấn luyện; đưa được người lên thì gọi cấp cứu 115 và kiểm tra hơi thở; nếu không thở hoặc thở bất thường, thổi ngạt rồi ép tim liên tục cho tới khi nhân viên y tế tới. Không dốc ngược, không xóc nước, không chạy vòng; mỗi giây cung cấp oxy mới là thứ cứu người. Số khẩn cấp chung toàn quốc: 115 cấp cứu y tế, 114 cứu nạn cứu hộ, 113 công an, 112 tìm kiếm cứu nạn.
Ở vùng hồ, cơ sở y tế có thể cách vài chục phút đường xe, nên những phút đầu nằm trong tay người có mặt. Bài này tóm lược các bước theo khuyến cáo sơ cứu phổ biến hiện nay. Nó không thay được một khóa học có thực hành trên mô hình; bên mình khuyên mỗi người đi sông nước nên học một lần.
Hiểu đuối nước để cứu đúng
Đuối nước là khi đường thở bị nước chặn, cơ thể thiếu oxy. Não và tim là hai cơ quan chịu thiếu oxy kém nhất. Vì vậy mục tiêu của mọi động tác sơ cứu là đưa oxy vào phổi càng sớm càng tốt, và duy trì máu lưu thông nếu tim đã ngừng.
Lượng nước thực sự vào phổi của người đuối nước thường không nhiều. Phần nước chảy ra khi bế nạn nhân lên phần lớn là từ dạ dày. Đó là lý do các khuyến cáo hiện nay không còn khuyên dốc ngược, xóc nước, ấn bụng: những động tác này tốn thời gian quý, có thể làm người bệnh nôn và hít chất nôn vào phổi.
Ở nước lạnh như hồ chứa vùng cao, cơ thể đôi khi được bảo vệ một phần nhờ nhiệt độ thấp làm giảm nhu cầu oxy. Có những trường hợp người bị chìm lâu vẫn được cứu sống. Vì vậy đừng bỏ cuộc sớm; tiếp tục hồi sức cho tới khi nhân viên y tế đến và tiếp quản.
Người đuối nước có thể ở nhiều tình trạng: tỉnh nhưng sặc, ho; lơ mơ nhưng còn thở; bất tỉnh, không thở. Mỗi tình trạng một cách xử lý, và việc đầu tiên luôn là nhận ra họ đang ở tình trạng nào.
Bước 1 đến 3: gọi người, cứu từ bờ, gọi cấp cứu
Ba bước đầu diễn ra gần như cùng lúc nếu có nhiều người. Một mình thì làm theo thứ tự và hô to để thu hút người xung quanh.
- Hô to "có người đuối nước" để mọi người gần đó biết và tới giúp.
- Cứu từ bờ hoặc thuyền: ném vật nổi như phao, áo phao, can nhựa rỗng, thùng xốp; chìa sào, cành cây dài, mái chèo; quăng dây. Nằm hoặc ngồi thấp khi kéo để không bị kéo xuống.
- Chỉ xuống nước nếu được huấn luyện cứu đuối, có vật nổi mang theo, và tiếp cận từ phía sau người đang hoảng loạn.
- Một người gọi 115. Nói rõ: có người đuối nước, địa điểm cụ thể (khu nào của hồ, gần nơi lưu trú nào, đường vào), tình trạng nạn nhân, số người cần cứu.
- Nếu cần lực lượng tìm kiếm trên mặt nước, gọi thêm 114 hoặc 112 và báo chính quyền xã.
- Cử một người ra đường chính đón xe cấp cứu, vì đường vào các khu ven hồ thường khó tìm.
Người cứu không được trở thành nạn nhân thứ hai. Rất nhiều vụ đuối nước kép xảy ra khi người thân lao xuống cứu mà không có vật nổi, bị người đang hoảng loạn ghì chìm theo.
Bước 4: đưa lên bờ và kiểm tra
Đưa nạn nhân lên chỗ khô, phẳng, chắc. Nếu có nghi ngờ chấn thương cổ do nhảy xuống chỗ nông, va đầu, cố giữ đầu cổ thẳng hàng khi di chuyển, nhưng không vì thế mà chậm hồi sức nếu nạn nhân không thở.
Gọi to, vỗ nhẹ vai để xem nạn nhân có phản ứng không. Ngửa đầu, nâng cằm để mở đường thở, cúi sát xem ngực có phồng lên, nghe tiếng thở, cảm nhận hơi thở trên má trong khoảng mười giây.
Nếu nạn nhân tỉnh, ho, thở được: cho nằm nghiêng hoặc ngồi tư thế dễ chịu, ủ ấm, theo dõi liên tục. Vẫn đưa đi khám vì có thể có biến chứng hô hấp trong những giờ sau.
Nếu nạn nhân không tỉnh nhưng thở bình thường: đặt nằm nghiêng an toàn để chất nôn chảy ra ngoài, không bị hít vào, ủ ấm, theo dõi hơi thở liên tục cho tới khi cấp cứu tới.
Nếu nạn nhân không thở, hoặc chỉ thở ngáp từng cơn không đều: bắt đầu hồi sức ngay. Thở ngáp không phải là thở bình thường.
Bước 5: hồi sức tim phổi cho người lớn
Với người đuối nước, các hướng dẫn sơ cứu phổ biến khuyên bắt đầu bằng thổi ngạt, vì nguyên nhân là thiếu oxy. Mở đường thở bằng cách ngửa đầu, nâng cằm, bịt mũi, áp miệng mình kín quanh miệng nạn nhân, thổi đều khoảng một giây cho tới khi thấy ngực nhô lên. Thổi năm lần đầu.
Sau đó ép tim: quỳ bên cạnh, đặt gốc bàn tay vào giữa ngực, bàn tay kia đặt chồng lên, hai cánh tay thẳng, dùng sức nặng cơ thể ép thẳng xuống. Với người lớn, độ sâu khoảng năm đến sáu phân, tốc độ khoảng một trăm tới một trăm hai mươi lần mỗi phút, để ngực nảy lên hết sau mỗi lần ép.
Luân phiên ba mươi lần ép tim, hai lần thổi ngạt. Tiếp tục không ngừng. Nếu có người khác biết làm, đổi người ép tim mỗi hai phút vì ép tim đúng rất mệt và chất lượng giảm nhanh.
Nếu không thể hoặc không muốn thổi ngạt, ép tim liên tục vẫn tốt hơn nhiều so với không làm gì.
Dừng khi nạn nhân thở lại bình thường, cử động, mở mắt; khi nhân viên y tế tiếp quản; hoặc khi người cứu kiệt sức hoàn toàn. Khi nạn nhân thở lại, đặt nằm nghiêng an toàn và tiếp tục theo dõi.
Khác biệt khi hồi sức cho trẻ em
Nguyên tắc với trẻ giống người lớn, chỉ khác ở lực và cách đặt tay. Bảng dưới tóm lược để nhớ, không thay cho thực hành có hướng dẫn.
| Đối tượng | Thổi ngạt | Ép tim |
|---|---|---|
| Trẻ dưới khoảng 1 tuổi | Áp miệng trùm cả mũi và miệng trẻ, thổi nhẹ vừa đủ phồng ngực | Hai ngón tay giữa ngực, ép khoảng một phần ba bề dày ngực |
| Trẻ lớn hơn, chưa dậy thì | Bịt mũi, thổi vào miệng, nhẹ hơn người lớn | Một hoặc hai bàn tay tùy cỡ trẻ, ép khoảng một phần ba bề dày ngực |
| Người lớn | Bịt mũi, thổi vào miệng khoảng một giây mỗi lần | Hai bàn tay chồng nhau, sâu khoảng năm đến sáu phân |
| Mọi lứa tuổi | Bắt đầu bằng năm lần thổi với người đuối nước | Tốc độ khoảng một trăm tới một trăm hai mươi lần mỗi phút |
Nếu chỉ có một mình với trẻ không thở, nhiều hướng dẫn khuyên hồi sức khoảng một phút trước rồi mới rời đi gọi cấp cứu, vì với trẻ nguyên nhân gần như luôn là thiếu oxy. Có điện thoại thì bật loa ngoài, gọi trong khi vẫn làm.
Những việc không nên làm, dù nghe quen tai
Dốc ngược, vác chạy, xóc nước. Không làm ra được bao nhiêu nước từ phổi, tốn thời gian, có thể làm nạn nhân nôn và hít chất nôn vào phổi.
Ấn bụng để ép nước ra. Tương tự, dễ gây nôn và trì hoãn việc đưa oxy vào.
Chờ kiểm tra mạch thật lâu. Người không chuyên dễ nhầm. Không thở hoặc thở bất thường là đủ để bắt đầu hồi sức.
Đắp lá, hơ lửa, đặt lên bếp than. Không giúp gì cho hô hấp, dễ gây bỏng. Ủ ấm bằng chăn, áo khô là đủ.
Ngừng hồi sức quá sớm. Nước lạnh đôi khi giúp bảo vệ não; tiếp tục cho tới khi có người y tế tiếp quản.
Cho uống nước, rượu khi nạn nhân chưa tỉnh hẳn. Có nguy cơ sặc vào phổi. Chỉ cho uống ấm khi đã tỉnh táo hoàn toàn, nuốt bình thường.
Sau khi nạn nhân tỉnh lại
Người được cứu từ đuối nước, kể cả khi đã tỉnh táo, nói chuyện bình thường, vẫn cần được đưa tới cơ sở y tế để kiểm tra. Nước, dù ít, vào phổi có thể gây viêm, phù phổi trong những giờ tiếp theo. Dấu hiệu cần chú ý là ho kéo dài, thở nhanh, khó thở, đau ngực, mệt lả, lơ mơ.
Trong lúc chờ hoặc trên đường đi, giữ ấm nạn nhân bằng đồ khô, chăn. Người đuối nước ở hồ chứa vùng cao thường kèm hạ thân nhiệt.
Ghi nhớ hoặc ghi chép lại thời gian chìm ước chừng, thời gian bắt đầu hồi sức, những gì đã làm, để báo cho nhân viên y tế. Thông tin này giúp họ điều trị đúng.
Nếu nạn nhân là trẻ em, người lớn đi cùng nên ở bên trẻ suốt quá trình, nói chuyện nhẹ nhàng, giữ trẻ bình tĩnh. Trẻ sợ hãi, khóc nhiều có thể làm việc theo dõi hơi thở khó hơn.
Người cứu, người chứng kiến cũng cần được quan tâm. Tham gia cứu một người đuối nước là trải nghiệm nặng nề về tinh thần; nói chuyện với người thân, nghỉ ngơi, và tìm trợ giúp nếu thấy khó vượt qua.
Chuẩn bị trước khi đi hồ: học một lần, nhớ cả đời
Thứ quý nhất anh chị mang theo tới hồ Tà Đùng không có trong ba lô: đó là kỹ năng sơ cứu. Các khóa sơ cứu cơ bản thường do hội chữ thập đỏ, bệnh viện, trung tâm huấn luyện tổ chức, có thực hành trên mô hình, chỉ mất vài giờ.
Trong nhóm đi chơi, nếu có ít nhất một người biết hồi sức tim phổi, cả nhóm an toàn hơn rất nhiều. Trước chuyến đi, hỏi xem ai biết, và để người đó nhắc lại các bước cho mọi người nghe một lần.
Lưu sẵn trong điện thoại: số 115, 114, 113, 112, số của chủ nơi ở, địa chỉ hoặc vị trí định vị của nơi ở để đọc cho tổng đài. Nhiều tai nạn mất thêm thời gian chỉ vì người gọi không biết mình đang ở đâu.
Với gia đình có trẻ nhỏ, cả cha lẫn mẹ nên biết hồi sức cho trẻ, vì cách làm với trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ khác người lớn ở lực ép và cách đặt tay.
Mang theo túi sơ cứu nhỏ có găng tay, mặt nạ thổi ngạt dùng một lần, chăn cứu sinh tráng bạc, băng gạc. Những thứ này gọn, nhẹ, và có thể rất cần.
Quan trọng nhất vẫn là phòng ngừa: áo phao, người canh, không rượu bia khi gần nước, không bơi ra xa, không đi thuyền khi trời xấu. Sơ cứu là lưới an toàn cuối cùng, không phải kế hoạch chính.
Câu hỏi thường gặp
Gọi số nào khi có người đuối nước ở hồ Tà Đùng?
Gọi 115 để có cấp cứu y tế. Nếu cần lực lượng tìm kiếm trên mặt nước, gọi thêm 114 cứu nạn cứu hộ hoặc 112 tìm kiếm cứu nạn, và báo chính quyền xã. Nói rõ vị trí, đường vào và tình trạng nạn nhân.
Có nên dốc ngược người đuối nước cho ra nước không?
Không. Lượng nước trong phổi thường không nhiều, phần chảy ra chủ yếu từ dạ dày. Dốc ngược, xóc nước tốn thời gian quý và dễ làm nạn nhân nôn, hít chất nôn vào phổi. Ưu tiên kiểm tra thở và hồi sức ngay.
Người không biết bơi có cứu được người đuối nước không?
Có, bằng cách cứu từ bờ hoặc thuyền: ném vật nổi, chìa sào, cành cây, mái chèo, quăng dây, nằm thấp khi kéo. Không lao xuống nước khi không có kỹ năng và vật nổi, để tránh trở thành nạn nhân thứ hai.
Hồi sức tim phổi cho người đuối nước khác gì thông thường?
Với đuối nước, các hướng dẫn phổ biến khuyên thổi ngạt năm lần trước, rồi luân phiên ba mươi lần ép tim với hai lần thổi, vì nguyên nhân là thiếu oxy. Nếu không thể thổi ngạt, ép tim liên tục vẫn tốt hơn không làm gì.
Nạn nhân đã tỉnh lại có cần đi viện không?
Cần. Nước vào phổi có thể gây viêm, phù phổi trong những giờ sau dù lúc đầu nạn nhân trông bình thường. Giữ ấm, theo dõi ho, khó thở, mệt lả, và đưa tới cơ sở y tế để kiểm tra.
Học sơ cứu đuối nước ở đâu?
Các khóa sơ cứu cơ bản thường do hội chữ thập đỏ, bệnh viện và các trung tâm huấn luyện tổ chức, có thực hành trên mô hình, chỉ mất vài giờ. Nên học trước khi đi chơi những nơi có sông, hồ, biển.