Hồ Tà Đùng là hồ chứa của thủy điện Đồng Nai 3, nên mực nước không chỉ thay đổi theo mưa mà còn theo việc tích nước và xả lũ của nhà máy. Trên mặt hồ, điều người chơi gặp thường không phải là dòng lũ cuồn cuộn mà là nước dâng dần lên bờ, cành cây và rác trôi theo, bờ đất sũng nước dễ sạt; còn dòng chảy mạnh bất ngờ thường ở hạ du dưới đập. Vì vậy người cắm trại, câu cá, đi thuyền vào mùa mưa nên theo dõi thông báo của địa phương, chọn chỗ dựng lều cao hơn hẳn mép nước, và không đi về phía đập, phía sông hạ du khi có thông báo xả.
Bên mình không có số liệu vận hành của nhà máy và không đưa ra mốc mực nước cụ thể. Bài này giúp người đến chơi hiểu nguyên lý hồ chứa lên xuống, biết thông tin thường được báo qua đâu, và tự chọn cách an toàn cho mình.
Hồ chứa lên xuống thế nào trong một năm
Hồ chứa thủy điện được vận hành theo một quy trình đã được phê duyệt, có tính đến mùa mưa, mùa khô và các hồ khác trên cùng lưu vực sông Đồng Nai. Đầu mùa mưa, nhà máy thường tích dần nước vào hồ để có nước phát điện và cấp nước cho mùa khô. Mực nước hồ vì thế lên từng ngày, lấn dần lên bờ.
Giữa và cuối mùa mưa, khi hồ đã cao và có mưa lớn kéo dài trên lưu vực, nhà máy có thể phải xả bớt nước qua tràn để giữ an toàn công trình. Đó là xả lũ. Việc xả này ảnh hưởng mạnh nhất tới vùng sông phía dưới đập, nơi lưu lượng nước tăng nhanh.
Mùa khô, nước được dùng dần để phát điện, mực hồ hạ xuống, bờ lộ ra những dải đất đỏ rộng.
Với người đến chơi vùng thượng hồ như khu Tà Đùng nhiều đảo, điều cần nhớ là mép nước luôn di chuyển, và vào mùa mưa, nó có thể di chuyển lên trên khá nhanh sau những đợt mưa lớn kết hợp tích nước.
Vì quy trình vận hành tính cho cả lưu vực, có những lúc mưa ở vùng Tà Đùng không lớn mà mực hồ vẫn lên vì mưa ở thượng nguồn, hoặc ngược lại. Người đứng bên hồ không đoán được bằng mắt; thông tin từ địa phương và nhà máy mới là căn cứ.
Trên mặt hồ: nguy cơ thật sự là gì
Người ta hay hình dung xả lũ là nước đổ ầm ầm cuốn trôi mọi thứ. Đó là chuyện ở hạ du. Trên mặt hồ chứa, nước dâng thường âm thầm hơn, nhưng vẫn có những nguy cơ cụ thể cho người chơi.
Thứ nhất, chỗ cắm trại, chỗ để đồ, chỗ buộc thuyền sát mép nước có thể bị ngập trong đêm. Lều dựng trên bãi cỏ thấp sát hồ buổi chiều, sáng ra thấy nước đã liếm tới cửa lều.
Thứ hai, nước lên cuốn theo cành cây, thân cây khô, rác, có khi cả bè gỗ, phao, can nhựa của người dân. Những vật trôi này nổi lửng lơ, khó thấy, là mối nguy cho thuyền chạy nhanh, cho kayak, cho người dưới nước.
Thứ ba, bờ đất đỏ ngấm nước lâu ngày trở nên nặng và yếu, dễ sạt khi có người đứng lên, khi sóng đánh vào chân. Mép đất mới ngập dưới nước thành bùn mềm, lún chân.
Thứ tư, nước đục sau mưa lớn che mất các vật cản dưới mặt nước mà ngày thường người ta thấy được, như gốc cây, cọc, mỏm đất.
Thông tin về xả lũ, nước lên thường đến từ đâu
Chính quyền địa phương. Các thông báo vận hành hồ chứa ảnh hưởng tới dân cư thường được gửi tới chính quyền các xã liên quan, rồi phổ biến qua loa truyền thanh, tổ dân cư, nhóm liên lạc của thôn. Người ở lâu ngày tại xã Tà Đùng nên hỏi Ủy ban nhân dân xã hoặc người dân cách họ nhận tin.
Thông báo của chủ hồ chứa. Đơn vị quản lý nhà máy thủy điện có trách nhiệm thông báo trước khi xả lũ cho các cơ quan và địa phương liên quan theo quy định. Thông tin có thể được đăng trên các kênh chính thức của tỉnh và báo địa phương.
Cơ quan khí tượng thủy văn. Dự báo mưa lớn, cảnh báo lũ cho lưu vực sông Đồng Nai giúp đoán trước những đợt nước lên.
Người làm nghề trên hồ. Người nuôi lồng, người đánh cá theo dõi mực nước hằng ngày vì liên quan tới lồng bè, lưới. Họ thường biết rất sớm nước đang lên hay xuống.
Chủ nơi ở ven hồ. Người làm du lịch ven hồ thường có liên lạc với địa phương và người làm nghề, là nguồn tin gần nhất với khách.
Chọn chỗ dựng lều, để đồ, buộc thuyền khi có thể nước lên
Mùa mưa, dựng lều ở chỗ cao hơn hẳn mép nước, không dựng trên bãi cỏ thấp sát hồ dù chỗ đó phẳng và đẹp. Nhìn vết nước cũ trên thân cây, trên bờ đất để biết nước từng lên tới đâu. Dải cỏ úa, rác khô mắc trên bụi cây thường đánh dấu mực nước cao gần đây.
Tránh dựng lều ở lòng khe, chân dốc nơi nước mưa từ đồi đổ xuống. Mưa lớn trên cao nguyên có thể tạo dòng nước chảy mạnh trên mặt đất, cuốn bùn đất qua chỗ trũng.
Đồ đạc không để sát mép nước qua đêm. Thuyền, kayak kéo hẳn lên cao và buộc vào gốc cây chắc, để dây đủ dài nếu nước có lên thì thuyền vẫn nổi mà không bị kéo chìm.
Trước khi ngủ, nhìn lại mép nước, đánh dấu bằng một que cắm. Nếu thức dậy giữa đêm, soi đèn xem nước có tiến lại gần không. Nếu có, dời lên cao ngay, đừng chờ sáng.
Nếu khu cắm trại có người quản lý, hỏi họ về kế hoạch khi nước lên và chỗ trú dự phòng.
Xe cộ cũng cần để ý. Đường đất xuống sát hồ mùa mưa vừa trơn vừa có thể bị nước liếm tới. Đỗ xe ở chỗ đất cao, chắc, quay đầu xe sẵn về hướng ra đường, để khi cần rời đi trong đêm mưa không phải lùi xe trên dốc đất đỏ lầy.
Đi thuyền khi nước đang lên, có rác trôi
Sau những đợt mưa lớn và nước lên nhanh, mặt hồ thường có nhiều vật trôi. Thuyền phải chạy chậm hơn bình thường, người ngồi đầu thuyền giúp người lái quan sát. Kayak, ván chèo nên tránh những ngày này.
Cành cây trôi có thể nằm gần như chìm dưới mặt nước, chỉ lộ một nhánh nhỏ. Thuyền chạy nhanh va phải có thể hỏng chân vịt, thủng vỏ hoặc hất người ngồi đầu thuyền. Người dưới nước, nếu có, có thể bị cành cây va trúng.
Những lồng bè, phao lưới của người dân có thể bị nước và rác xô lệch khỏi chỗ cũ. Người lái thuyền quen hồ biết chỗ thường đặt lồng, nhưng sau đợt nước lớn cũng cần nhìn kỹ hơn.
Nước đục và cao có thể làm những mỏm đất, ngọn cây quen thuộc chìm sát mặt nước. Tuyến quen đi hằng ngày có thể có vật cản mới.
Nếu có thông báo xả lũ, tuyệt đối không đi thuyền về phía đập, tràn xả lũ, cửa nhận nước, và không xuống sông phía hạ du.
Ở hạ du, xả lũ nguy hiểm hơn nhiều
Phía dưới mỗi đập thủy điện, dòng sông có thể thay đổi rất nhanh khi nhà máy xả nước. Đoạn sông đang cạn, có bãi đá, bãi cát để người ta ra chơi, câu cá, có thể ngập sâu và chảy xiết trong thời gian ngắn. Đây là nơi những thông báo xả lũ có ý nghĩa sống còn.
Khách đi chơi vùng hồ Tà Đùng đôi khi kết hợp ghé các thác, các đoạn sông, suối quanh vùng. Nếu những nơi đó nằm phía dưới một đập thủy điện, cần hỏi kỹ về lịch xả và các biển báo. Không xuống lòng sông, không lội qua sông, không cắm trại trên bãi giữa sông vào mùa mưa.
Quy tắc chung ở hạ du các hồ thủy điện: nghe thấy còi báo, thấy nước đổi màu đục, nghe tiếng nước lớn dần, hay thấy rác trôi nhiều bất thường, lên bờ cao ngay, không chần chừ thu dọn.
Bên mình viết về hồ, nên phần hạ du chỉ nhắc nguyên lý. Thông tin chi tiết về các đoạn sông quanh vùng thuộc về những trang chuyên về đi lại, điểm đến.
Đọc dấu hiệu nước đang lên ngay tại bờ
Không có thông báo nào thay được đôi mắt của người đang đứng bên hồ. Có vài dấu hiệu đơn giản giúp anh chị biết nước đang lên. Cỏ ven bờ hôm qua còn khô nay đã ngập gốc, ngọn cỏ nằm rạp theo một hướng dưới nước. Que cắm đánh dấu mép nước buổi tối, sáng ra đã nằm trong nước.
Rác khô, lá, cành nhỏ trôi dạt thành dải dọc bờ, nhiều hơn hẳn ngày thường. Nước đổi màu đục vàng ở các đầu nhánh, nơi suối đổ vào, kèm tiếng suối chảy lớn hơn. Bến thuyền tạm phải dời lên cao hơn, người làm nghề kéo lồng bè, kéo thuyền vào gần bờ hơn.
Ngược lại, dấu hiệu nước đang rút là dải đất đỏ ướt mới lộ ra dưới mép cỏ, rác mắc lại trên bờ cao hơn mặt nước hiện tại, thuyền buộc dây ngắn bị treo nghiêng trên bùn.
Ghi nhận những dấu hiệu này mỗi sáng và mỗi chiều trong chuyến đi. Nếu nước lên rõ trong một ngày, coi đó là lời nhắc dời lều, dời đồ lên cao, và hỏi lại người địa phương về thông tin vận hành.
Kế hoạch dự phòng cho chuyến đi mùa mưa
Một chuyến đi hồ Tà Đùng mùa mưa vẫn có thể rất đẹp: đồi xanh mướt, hồ đầy, mây trôi thấp. Chỉ cần thêm một kế hoạch dự phòng.
Trước chuyến đi vài ngày, theo dõi dự báo mưa lớn cho vùng phía tây Lâm Đồng và lưu vực sông Đồng Nai. Nếu có cảnh báo mưa lớn kéo dài, cân nhắc dời lịch hoặc chọn lưu trú trong nhà thay vì cắm trại.
Hỏi chủ nơi ở về tình hình nước hồ tuần đó, đường vào có bị ảnh hưởng không. Mưa lớn còn làm đường đất đỏ trơn lầy, có đoạn sạt taluy, ảnh hưởng tới việc đi lại cả vùng.
Lưu số điện thoại của chủ nơi ở, người chạy thuyền, và biết số khẩn cấp chung 112, 113, 114, 115. Chia sẻ lịch trình cho người thân ở nhà.
Chuẩn bị tinh thần thay đổi kế hoạch. Một ngày ở trong nhà nhìn mưa trên hồ không làm chuyến đi hỏng; cố ra mặt hồ giữa nước lên và rác trôi mới có thể làm hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Tà Đùng có xả lũ không?
Hồ Tà Đùng là hồ chứa của thủy điện Đồng Nai 3, nên trong mùa mưa lớn nhà máy có thể xả nước để đảm bảo an toàn công trình theo quy trình vận hành. Ảnh hưởng mạnh nhất là ở hạ du dưới đập; trên mặt hồ, người chơi thường gặp nước dâng và rác trôi.
Làm sao biết khi nào thủy điện xả lũ?
Thông báo thường được gửi tới chính quyền các xã liên quan và phổ biến qua loa truyền thanh, tổ dân cư, kênh thông tin của địa phương. Khách nên hỏi chủ nơi ở, người làm nghề trên hồ và theo dõi tin của tỉnh, của cơ quan khí tượng.
Cắm trại ven hồ mùa mưa có an toàn không?
Có thể, nếu dựng lều cao hơn hẳn mép nước, xa lòng khe và chân dốc, kéo thuyền lên cao, đánh dấu mép nước trước khi ngủ và kiểm tra trong đêm. Khi có cảnh báo mưa lớn kéo dài, nên chọn lưu trú trong nhà.
Nước hồ có thể lên nhanh trong một đêm không?
Sau những đợt mưa lớn trên lưu vực kết hợp với tích nước, mực hồ có thể lên đáng kể trong thời gian ngắn, đủ để ngập chỗ cắm trại hay chỗ để thuyền sát mép nước. Vì vậy luôn để khoảng cách an toàn với mép nước vào mùa mưa.
Đi thuyền sau mưa lớn cần chú ý gì?
Chạy chậm, có người quan sát phía trước, cảnh giác với cành cây, thân cây trôi gần chìm, lồng bè có thể bị xô lệch. Kayak và ván chèo nên nghỉ. Không đi về phía đập, tràn xả lũ khi có thông báo xả.
Ở hạ du hồ thủy điện cần lưu ý gì khi xả lũ?
Không xuống lòng sông, không lội qua sông, không cắm trại trên bãi giữa sông mùa mưa. Thấy còi báo, nước đổi màu đục, tiếng nước lớn dần hay rác trôi nhiều bất thường thì lên bờ cao ngay, không chần chừ thu dọn.