Cá ở hồ Tà Đùng thường được bán ngay tại các bến nhỏ ven hồ, nơi thuyền đánh cá cập vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, và tại những hộ nuôi cá lồng có thể bắt cá theo yêu cầu. Muốn mua được cá tươi, anh chị nên hỏi chỗ ở hay người địa phương xem bến nào gần, giờ nào có thuyền về, chọn cá còn sống hoặc vừa mới chết, và nhờ người bán làm sạch sơ ngay tại bến.
Ven hồ không có một chợ cá lớn với giờ giấc in sẵn. Đó là những bến đất đỏ, vài chiếc thuyền, vài cái thùng, và những người làm nghề cá sống cùng mặt nước. Mua cá ở đây là một trải nghiệm đáng có, nếu anh chị biết cách đi, cách hỏi, và biết mình đang mua của ai. Giá cả thay đổi theo ngày, theo loại, theo cỡ cá, nên bài này không nêu con số.
Cá ở bến tới từ đâu
Cá bán ở các bến quanh hồ Tà Đùng thường có hai nguồn. Nguồn thứ nhất là cá đánh bắt: những hộ ven hồ đi lưới, đặt lờ, đi câu trên mặt hồ rộng, mang cá về bến bán cho người quen, cho quán ăn, cho khách đi ngang. Nguồn thứ hai là cá nuôi lồng: những lồng bè thả giữa các vịnh kín gió, nuôi một vài loài cá theo đơn hàng.
Hai nguồn này khác nhau về loài cá, về độ ổn định và về hương vị. Cá đánh bắt thì có gì bán nấy, hôm nhiều hôm ít, loài này loài kia, cỡ không đều; bù lại thịt cá thường chắc, vì cá sống tự do trong hồ rộng. Cá lồng ổn định hơn, có thể đặt trước theo cỡ, nhưng loài thì ít lựa chọn và thịt có khi mềm hơn, béo hơn tuỳ cách nuôi.
Không có nguồn nào hơn hẳn nguồn nào. Cá lồng nuôi tốt, nước lồng thông thoáng thì thịt ngon chẳng kém. Cá đánh bắt mà để lâu dưới nắng trên thuyền thì cũng xuống chất lượng. Điều quan trọng hơn là cá còn tươi, và anh chị biết mình đang mua loại nào để chọn cách nấu cho hợp.
Những loại cá người ven hồ hay nhắc tới là cá rô phi, cá chép, cá mè, cá trắm, cá lóc, đôi khi cá lăng hay các loài cá da trơn khác. Loài nào có, cỡ nào, thay đổi theo mùa nước và theo ngày. Đừng tin ai nói chắc chắn hôm nào cũng có một loài cụ thể; cứ hỏi tại bến.
Đi lúc nào và tìm bến ở đâu
Thuyền đánh cá ở hồ thường về bến vào sáng sớm, sau một đêm thả lưới hay đặt lờ, và có khi về thêm một chuyến chiều muộn. Giờ giấc cụ thể tuỳ từng hộ, tuỳ mùa và tuỳ thời tiết; hôm gió to hay mưa giông thì có thể không ai ra hồ. Muốn mua cá tươi nhất, đi sớm, chừng tầm mặt trời vừa lên, là khả năng cao gặp thuyền vừa cập.
Bến cá ven hồ Tà Đùng không phải nơi có biển chỉ đường. Cách tìm hiệu quả nhất là hỏi chủ nơi anh chị đang ở, hỏi quán cà phê, quán ăn trên xã, hoặc hỏi người lái thuyền đưa khách đi chơi hồ. Nhiều người làm dịch vụ ven hồ quen biết các hộ đánh cá và có thể gọi giúp, hoặc dẫn anh chị ra đúng bến vào đúng giờ.
Đường xuống bến thường là đường đất, dốc, mùa mưa trơn và lầy. Đi xe máy thì xuống số thấp, đi chậm; đi ô tô thì hỏi trước xe có xuống được không hay phải đỗ trên đường lớn rồi đi bộ. Mang giày có đế bám và đừng mặc đồ trắng nếu không muốn đất đỏ bám về.
Một lựa chọn khác là đặt cá trước qua chỗ ở hay người quen ở xã: nói loài cá, cỡ cá, số lượng, và hẹn giờ nhận. Cách này hợp với nhóm đông cần nhiều cá cho một bữa nướng, hoặc người không muốn đi bến sớm. Cá lồng thường dễ đặt trước hơn cá đánh bắt.
Chọn cá tại bến: nhìn, sờ và hỏi
Cá còn sống là tốt nhất. Ở bến, nhiều con cá vẫn còn bơi trong thùng nước hay trong lưới thả bên mạn thuyền. Chọn con bơi khoẻ, không lật bụng, không trầy da nhiều, không có đốm đỏ hay vết loét lạ trên thân.
Cá vừa chết. Mắt trong và lồi, mang đỏ tươi, vảy bám chắc, ấn vào thân thấy đàn hồi, mùi tanh nhẹ của cá tươi, không có mùi lạ. Bụng cá chắc, không phình hay mềm nhũn.
Hỏi loài và nguồn. Hỏi đây là cá gì, cá lưới hay cá lồng, bắt từ hôm nào. Người làm nghề thường trả lời thật, vì họ bán cho người quen và cho khách quay lại. Câu trả lời giúp anh chị chọn món nấu: cá lưới thịt chắc hợp nướng, cá lồng béo hợp kho, hấp.
Hỏi cỡ cho món. Nói rõ định nấu món gì, cho mấy người. Người bán biết cá nào hợp: cá cỡ vừa để nướng nguyên con, cá to để chặt khúc nấu canh hay kho, cá nhỏ để chiên giòn.
Tránh cá không rõ nguồn. Cá chết đã lâu, nằm phơi nắng, mắt đục, mang thâm, hay cá có dấu hiệu bị đánh bắt bằng cách huỷ diệt như nhiều con nhỏ chết đồng loạt, thân không vết lưỡi câu hay lưới, thì không mua.
Cân, trả tiền và nhờ làm sạch
Cá ở bến thường bán theo ký, cân bằng cân đồng hồ hay cân điện tử nhỏ của người bán. Anh chị đứng xem lúc cân, hỏi rõ giá theo ký trước khi cân, và hỏi luôn giá đó là cá nguyên con hay cá đã làm sạch. Nhiều bến bán cá nguyên con, phần làm sạch là giúp thêm.
Tiền mặt vẫn là cách trả tiện nhất ở bến, nhất là ở những bến nhỏ xa trung tâm xã. Nhiều người bán giờ cũng nhận chuyển khoản, nhưng sóng điện thoại ven hồ có chỗ chập chờn, nên mang theo một ít tiền mặt mệnh giá nhỏ cho chắc.
Nhờ làm sạch tại bến là cách tiết kiệm công và đỡ mang rác về chỗ ở. Người bán thường đánh vảy, mổ bụng, bỏ ruột nhanh hơn khách thành phố nhiều lần. Anh chị có thể dặn thêm: giữ đầu hay bỏ đầu, chặt khúc hay để nguyên, lọc phi lê hay không. Về tới chỗ nấu, vẫn nên tự cạo lại màng đen trong bụng và rửa lại bằng nước sạch.
Nếu người bán bận, đừng cố ép. Bến cá lúc thuyền về là lúc họ bận nhất: phân loại cá, giao cho mối quen, lo cho cá còn sống. Đứng chờ một chút, hoặc tự làm sạch ở chỗ ở, là cách cư xử dễ chịu cho cả hai bên.
Mang cá từ bến về chỗ nấu
Từ bến về chỗ ở có khi chỉ vài phút, có khi nửa giờ đi đường đất. Trong khoảng thời gian đó, cá phải được giữ mát. Mang theo một thùng xốp hay thùng giữ nhiệt nhỏ với đá, hoặc ít nhất một túi đá mua ở tạp hoá trên xã. Cá đã làm sạch cho vào túi nilon sạch, buộc kín, rồi đặt lên đá, không ngâm trực tiếp cá đã mổ vào nước đá tan.
Cá còn sống muốn giữ sống thì cần thùng có nước và đường đi ngắn; với khách đi chơi, việc này thường không thực tế. Cách hợp lý hơn là nhờ người bán làm chết cá nhanh bằng một cú đập vào đầu, rồi làm sạch và ướp đá ngay. Cá chết nhanh, được ướp lạnh ngay thường giữ chất lượng tốt hơn cá giãy lâu trong túi rồi mới chết.
Về tới chỗ ở, nếu chưa nấu ngay thì giữ cá trong ngăn mát tủ lạnh hay trong thùng đá, nấu trong ngày. Cá hồ mua sáng, nấu trưa hoặc chiều là tươi nhất. Nếu định mang cá về thành phố, xem thêm cách giữ cá cho chặng đường dài trong một bài riêng của chuyên mục này.
Mùa nước và lượng cá ở bến
Lượng cá ở các bến hồ Tà Đùng không đều quanh năm. Hồ chứa thủy điện có mực nước lên xuống theo mùa mưa, mùa khô và theo vận hành của nhà máy. Khi nước lên, hồ mở rộng, ngập thêm các triền đồi, cá tản ra những vùng nước mới, người đánh lưới phải đi xa hơn. Khi nước xuống, mặt hồ thu hẹp, bờ đất đỏ lộ ra, cá dồn về các vùng sâu, có lúc đánh bắt dễ hơn.
Thời tiết cũng tác động trực tiếp. Những ngày mưa giông, gió mạnh, người đánh cá thường không ra hồ vì thuyền nhỏ không an toàn giữa mặt nước rộng. Sau vài ngày mưa liền, bến có khi vắng cá. Ngược lại những sáng trời êm, thuyền về nhiều hơn.
Người ven hồ còn kể về mùa cá đẻ, khi một số loài tụ lại ở các bãi cạn, các nhánh suối đổ vào hồ. Đây là lúc nên để cá yên. Nếu anh chị thấy cá bán ở bến toàn cá nhỏ, cá đang có trứng, có thể hỏi người bán và chọn không mua những con đó. Không cần biết hết sinh học của từng loài; chỉ cần nhớ cá hồ không phải là nguồn vô tận, và giữ cho cá có mùa sinh sản là giữ cho bến còn cá vào năm sau.
Mua cá mà tôn trọng người làm nghề và mặt hồ
Những người đánh cá ven hồ Tà Đùng phần nhiều là hộ gia đình, làm nghề cá cùng với làm rẫy, chăn nuôi. Cá bán ở bến là một phần thu nhập của họ. Mặc cả là chuyện bình thường ở chợ, nhưng ở bến cá nhỏ, mặc cả quá tay vì vài đồng là làm mất lòng người bán mà mình chẳng được bao nhiêu. Hỏi giá rõ, mua vừa đủ dùng, trả tiền sòng phẳng là đủ.
Đừng tự ý trèo lên thuyền, mở lồng bè hay kéo lưới của người ta để xem cá. Lồng bè là tài sản, là nơi nuôi cá cả mùa; một bàn tay lạ mở lồng có thể làm cá xổng hay xây xát. Muốn xem lồng, hỏi chủ, và chỉ xuống lồng khi được mời, có áo phao.
Nếu thấy dấu hiệu khai thác huỷ diệt như kích điện, thuốc nổ hay lưới quá dày bắt cả cá con, đừng mua những mẻ cá đó. Đó là cách người đi chơi góp phần giữ cho hồ còn cá cho mùa sau. Quy định về khai thác thủy sản do chính quyền và cơ quan chuyên ngành ban hành; người mua chỉ cần biết từ chối thứ không rõ ràng.
Và một điều nhỏ: rác từ việc làm cá ở bến, như túi nilon, vảy ruột cá gói trong túi, nên mang theo bỏ đúng chỗ. Bến cá sạch thì lần sau đến vẫn còn chỗ đứng.
Câu hỏi thường gặp
Mua cá ở hồ Tà Đùng ở đâu?
Tại các bến nhỏ ven hồ, nơi thuyền đánh cá cập vào, hoặc qua những hộ nuôi cá lồng. Bến không có biển chỉ dẫn nên cách nhanh nhất là hỏi chỗ ở, quán ăn trên xã hay người lái thuyền đưa khách để được chỉ hoặc gọi giúp.
Mấy giờ thì thuyền cá về bến?
Thường là sáng sớm sau một đêm thả lưới, có khi thêm chuyến chiều muộn. Giờ cụ thể tuỳ từng hộ, tuỳ mùa và thời tiết; hôm gió to, mưa giông có thể không ai ra hồ. Nên hỏi trước một hôm.
Cá lồng và cá đánh bắt khác nhau thế nào?
Cá đánh bắt có gì bán nấy, cỡ không đều, thịt thường chắc. Cá lồng ổn định hơn, đặt trước được theo cỡ, thịt có khi béo mềm hơn tuỳ cách nuôi. Cả hai đều ngon nếu tươi; chọn cách nấu theo loại cá.
Có nhờ người bán làm sạch cá được không?
Thường được, nhiều người bán sẵn lòng đánh vảy, mổ bụng, chặt khúc. Lúc thuyền vừa về họ rất bận nên có thể phải chờ. Về tới chỗ nấu vẫn nên tự cạo lại màng đen trong bụng và rửa lại bằng nước sạch.
Mang cá từ bến về chỗ ở thế nào cho tươi?
Mang theo thùng giữ nhiệt có đá. Cá đã làm sạch cho vào túi kín đặt trên đá, không ngâm trực tiếp vào nước đá tan. Nấu trong ngày, tốt nhất là ngay buổi đó. Cá được làm chết nhanh và ướp lạnh ngay thì giữ tươi tốt hơn.
Có nên trả bằng chuyển khoản ở bến cá không?
Nhiều người bán nhận chuyển khoản, nhưng sóng điện thoại ven hồ có chỗ yếu, giao dịch có thể chậm. Mang theo ít tiền mặt mệnh giá nhỏ cho chắc, và hỏi rõ giá theo ký trước khi cân.